Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Στη δημιουργική σκιά του Πύργου της Βαβέλ»

Τζορτζ Στάινερ 

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Στη δημιουργική σκιά του Πύργου της Βαβέλ»

  • A-
  • A+
Μνήμη Τζορτζ Στάινερ (23 Απριλίου 1929-3 Φεβρουαρίου 2020).

Πολύγλωττος και πολυμαθής λόγιος, δοκιμιογράφος, καθηγητής συγκριτικής φιλολογίας και κριτικός βιβλίου (Economist, New Yorker, Times Literary Supplement, Observer, New York Review of Βooks), πεζογράφος και διηγηματογράφος, παρέμεινε, στο μάκρος μιας πλήρους δημιουργικής ζωής, πρωτίστως σπάνιος δάσκαλος και παθιασμένος αναγνώστης, ο οποίος αναζήτησε νόημα και αξίες σ’ έναν κόσμο που κατά περιόδους κλυδωνιζόταν συθέμελα από τη βαρβαρότητα. «Υποδειγματικός» οδηγός στη λογοτεχνία και τον πολιτισμό για τους φίλους, «ελιτιστής» για τους ακαδημαϊκούς εχθρούς, ο Τζορτζ Στάινερ, που αυτοχαρακτηριζόταν «πλατωνιστής αναρχικός», παραμένει ένας ακατάτακτος διανοούμενος. Το έργο του δεν προσφέρεται σε εύκολες ταξινομήσεις, ενώ το πυκνό χαρακτηριστικό του ύφος, ένας συνδυασμός αφηγηματικής χάρης και περίπλοκων συλλογισμών, απαιτεί την εγρήγορση του αναγνώστη με τον ωκεανό των αναφορών και το υπόγειο διακειμενικό δίκτυό του.

Γεννημένος στη Βιέννη από Τσεχοεβραίο πατέρα και Αυστροεβραία μητέρα, τρίγλωσσος από μικρός [στα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά προστέθηκαν γρήγορα τα ιταλικά, τα λατινικά και τα αρχαία ελληνικά (δυστυχώς όχι τα εβραϊκά, λέει ο ίδιος)], μετανάστης στη Νέα Υόρκη το 1940, ο Στάινερ έζησε ως πολίτης του κόσμου σε πολλές χώρες και δίδαξε σε Πανεπιστήμια όλου του κόσμου: από το Πρίνστον στο Κέμπριτζ, από τη Σορβόνη και το Κολέγιο της Γαλλίας στο διδακτορικό σεμινάριο του Πανεπιστημίου της Βιέννης.

Ο Στάινερ («τέκνο του απάνθρωπου 20ού αιώνα, τέκνο του ίδιου ερωτήματος που κατέθλιβε και τον Αντόρνο», όπως γράφει ο Μάριος Μαρκίδης), προσανατολισμένος στην ανθρωπιστική ευρωπαϊκή παιδεία, διακηρύσσει σε όλους τους τόνους την πίστη του στον εξανθρωπισμό μέσω της παιδείας, ακόμα και όταν η Ιστορία και η συγκυρία τον διέψευδαν, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν έχουμε άλλη εναλλακτική!

Εκστατικός μπροστά στη δύναμη της ανθρώπινης γλώσσας «να αγαπά, να χτίζει, να συγχωρεί και ταυτόχρονα να βασανίζει, να μισεί, να καταστρέφει», θα θέσει τη γλώσσα στο κέντρο της μελέτης του και θα αναθέσει στη συγκριτολογική προοπτική και στη μετάφραση κομβικό ρόλο. Μεγαθέματά του, η ηθική δύναμη της λογοτεχνίας, οι αρχές του ανθρώπινου λόγου, το έργο του μεταφραστή. Εξ ου το ιδιαίτερο ενδιαφέρον για μεθοριακούς συγγραφείς που δημιούργησαν πατώντας σε διαφορετικές κουλτούρες, εξ ου η ανήσυχη σκέψη και η εποπτική ματιά που διατρέχει τις λογοτεχνίες και τις εποχές με άλματα και αναπαλμούς.

Ενθυμούμενος την πρώτη του επαφή με τα ομηρικά έπη, θα διαβάσει αναδρομικά τη συγγραφική του προσπάθεια ως απλή «υποσημείωση» στον Ομηρο, αναδιατυπώνοντας τη γνωστή διατύπωση για τον Πλάτωνα και τη σύγχρονη φιλοσοφία. Ωστόσο, από την πολυδιαβασμένη και στην Ελλάδα διδακτορική του διατριβή [Ο Θάνατος της Τραγωδίας (1961, Δωδώνη, 1988)], όπου εξετάζεται η τραγωδία από την αρχαιότητα στον Μπέκετ, μέχρι την επιτομή των σταϊνερικών τόπων στις δώδεκα συγκλονιστικές αυτοβιογραφικές ενότητες των Εrrata (1997, Scripta, 2005), ο δρόμος ήταν μακρύς και ο Στάινερ αποδεικνύεται πράγματι ένας «πράκτορας πέρα από τα σύνορα της ταυτότητας».

Στο πρώτο του βιβλίο [Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι (1959, Αντίποδες, 2015)], που τον καθιέρωσε αμέσως στον χώρο της κριτικής, το δίλημμα του τίτλου δεν είναι παρά η αφορμή για μια συνεξέταση ενός ευρύτερου φάσματος κειμένων που θα αντιπαραθέσει την επική παράδοση στην τραγική αντίληψη του κόσμου, ενώ, την εποχή κυριαρχίας της Νέας Κριτικής, ο υπότιτλος («Δοκίμιο Παλαιάς Κριτικής») διαφοροποιεί αμέσως τη δική του κίνηση προς μια «ολιστική» κριτική, που επαναφέρει το βιογραφικό και κοινωνικοπολιτικό συγκείμενο, ενώ το πλάνο ανοίγει με δέος μπροστά στον αμήχανο αναγνώστη.

Αν στο Περί δυσκολίας (1978, Ψυχογιός, 2002) ανιχνεύεται η σταϊνερική αντίληψη της ανταποκρισιμότητας κειμένου-αναγνώστη, στη συλλογή δοκιμίων Αξόδευτα πάθη (1996, Νεφέλη, 2001) ή στο Περί λόγου τέχνης και ζωή (2008, Πατάκης, 2016), συλλογή κριτικών κειμένων που έγραψε στο New Yorker (από το 1966 έως το 1997, διαδεχόμενος τον Εντμουντ Ουίλσον στη θέση του λογοτεχνικού κριτικού), ο αναγνώστης μπορεί να αντιληφθεί το τεράστιο εύρος των ενδιαφερόντων του, τη δύναμη της πρωτοτυπίας και τη διαχρονικότητα των λογοτεχνικών δοκιμών του.

«Κάθε ανθρώπινη γλώσσα χαρτογραφεί διαφορετικά τον κόσμο», διαβάζουμε στο magnus opus του, το Μετά τη Βαβέλ (1975, Scripta, 2004), που κατέχει εμβληματική θέση στη μέση της συγγραφικής του πορείας, ένα βιβλίο-ορόσημο στις μεταφραστικές σπουδές και τη φιλοσοφία της γλώσσας, όπου η έννοια της μετάφρασης διευρύνεται για να συμπεριλάβει κάθε πράξη επικοινωνίας, την αποστολή και τη λήψη κάθε νοηματικής μορφής.

Στην κορύφωση της μακράς ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας του, ο δάσκαλος Στάινερ αποχαιρέτησε την πανεπιστημιακή καριέρα με μια σειρά ομιλιών στο Χάρβαρντ, υμνώντας την «libido scienti», την ανθρώπινη δίψα για γνώση που είναι χαραγμένη σε ό,τι καλύτερο έχει ο άνθρωπος και την «κλίση του δασκάλου»: «Δεν υπάρχει πιο προνομιούχο επάγγελμα!» (Τα μαθήματα των Δασκάλων. Διαλέξεις Τσαρλς Νόρτον 2001-2002, Scripta, 2013).

Ο ίδιος συνήθιζε να λέει: «Εχω μαθητές στις πέντε ηπείρους». Ωστόσο, στο ζοφερό σημερινό σκηνικό τόσο της κατάστασης του κόσμου όσο και των ανθρωπιστικών σπουδών, ο λόγιος με την πυρετώδη, ανεξίθρησκη συνείδηση και τα «αναχρονιστικά» πιστεύω φαντάζει μάλλον απόμακρος και χωρίς πραγματικούς συνεχιστές.

Από την τεράστια βιβλιογραφία του, μεγάλο μέρος της οποίας ευτύχησε στα ελληνικά χάρη στην εμμονή και την αυταπάρνηση παλαιότερων και νεότερων μεταφραστών (από τον Σεραφείμ Βελέντζα και τον Γρηγόρη Κονδύλη στον Κώστα Σπαθαράκη, τον Γιώργο Λαμπράκο κ.ά.), αξίζει να ξαναδιαβάσουμε (όπως κάνουμε με τους κλασικούς) τα κείμενά του. Γρήγορα θα ανακαλύψουμε ότι «απευθύνονται σε όλους: τόσο στον εξειδικευμένο αναγνώστη όσο και σε όλους εκείνους που αγαπούν τη γλώσσα, που πιστεύουν ότι η γλώσσα διαπλάθει την ανθρωπιά τους».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παραλία με τα λάφυρα
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.».
Η παραλία με τα λάφυρα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
O Λουί Αλτουσέρ φαίνεται ότι έκανε κάτι διαφορετικό από το να εκπληρώσει ένα μέρος της συχνά ομολογημένης φιλοδοξίας του, να γράφει εγχειρίδια κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης των εργατικών μαζών και, ακόμα...
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Από τη μουσική και τη φωτογραφία στην ποίηση
Η Σοφία Πολίτου-Βερβέρη, ασχολούμενη με τη μουσική κυρίως, έχει επανειλημμένως δώσει δειλά και συγκρατημένα το ποιητικό της παρόν. Η Μαρία Κοσσυφίδου κατάγεται από τη Δράμα και εργάζεται ως εκπαιδευτικός. Εχει...
Από τη μουσική και τη φωτογραφία στην ποίηση
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θα τη φιλήσει
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.», ένα διήγημα που...
Θα τη φιλήσει
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για ένα προϊστορικό σπίτι στη Θήρα
Η προϊστορική αρχαιολογία έχει κάνει γιγαντιαία βήματα τις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα, παρ' όλο που οι βάσεις της είχαν τεθεί πολύ νωρίτερα, στο μεταίχμιο ανάμεσα στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές...
Για ένα προϊστορικό σπίτι στη Θήρα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας