Η γεωμετρία του ανείπωτου

Το έργο του Ιλάριε Βορόνκα (1903-1946), Ρουμάνου ποιητή και συγγραφέα εβραϊκής καταγωγής, κατανέμεται σε δύο σαφώς διακριτές φάσεις. Κατά την πρώιμη, ρουμανική περίοδό του, τη δεκαετία του 1920, κινήθηκε στους κύκλους της πρωτοπορίας και δέχθηκε έντονες επιρροές από τον ντανταϊσμό και τον φουτουρισμό. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα γόνιμη περίοδο, πλούσια σε μορφικούς και γλωσσικούς πειραματισμούς, που απέδωσε σημαντικές ποιητικές συλλογές. Το 1933 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, εγκαινιάζοντας τη γαλλόφωνη φάση της δημιουργίας του. Συνδέθηκε στενά με τη γαλλική λογοτεχνική ζωή και τα έργα του διαποτίζονται σταδιακά από ένα πνεύμα εντονότερα ανθρωπιστικό, που συνοδεύεται από έναν λυρικό και βαθιά μελαγχολικό τόνο. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η ψυχική του υγεία επιδεινώθηκε αισθητά και το 1946 έβαλε τέλος στη ζωή του.

Η Εξομολόγηση μιας πλαστής ψυχής (1942) αποτελεί ένα από τα πλέον ιδιόρρυθμα πεζά κείμενα της γαλλικής πρωτοπορίας. Στις σελίδες του συνυφαίνονται οι καινοφανείς ποιητικές εικόνες, ο φιλοσοφικός στοχασμός και η ψυχολογική αυτοανάλυση του πρωταγωνιστή. Τα στοιχεία αυτά οργανώνονται σε μια κατ’ επίφαση αυτοβιογραφική αφήγηση, η οποία αναπτύσσεται σε έντεκα χαλαρά συνδεδεμένα μεταξύ τους κεφάλαια και κινείται διαρκώς ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό.

Η κεντρική ιδέα της νουβέλας -η χειρουργική αφαίρεση της ψυχής του αφηγητή και η αντικατάστασή της από μια νέα, την ψυχή ενός νεαρού στρατιώτη που σκοτώθηκε στο πεδίο της μάχης- μπορεί να ερμηνευθεί ως αναζήτηση μιας αυθεντικής και ρωμαλέας ταυτότητας. Ωστόσο, η βασική νοηματική αντίφαση του έργου έγκειται στο γεγονός ότι αυτή ακριβώς η αναζήτηση της αυθεντικότητας οδηγεί ουσιαστικά στην πλήρη απώλειά της. Η θεραπεία μετατρέπεται σε ασθένεια και η επιδιωκόμενη λύτρωση συνιστά μια νέα πηγή ανασφάλειας. Η ψυχή του στρατιώτη, που κατοικεί στο σώμα του αφηγητή, μεταφέρει μαζί της αλλότριες αναμνήσεις, συναισθήματα και εμπειρίες. Καταργείται έτσι το σύνορο ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, στο παρόν και το παρελθόν. Η ταυτότητα παύει να αποτελεί αποκλειστικό κτήμα του ατόμου και μετατρέπεται σε πεδίο συνάντησης και σύγκρουσης ξένων βιωμάτων. Ο ήρωας συνεχίζει να αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο, έχοντας πλήρη επίγνωση ότι η ύπαρξή του έχει πλέον διχαστεί ριζικά.

Οι πληροφορίες που παρέχει το κείμενο για τον αφηγητή είναι ελάχιστες. Μόλις στο τέταρτο κεφάλαιο πληροφορούμαστε, παρεμπιπτόντως, ότι πρόκειται για έναν «υπαλληλάκο χρηματοπιστωτικής εταιρείας». Με αντίστοιχη αοριστία παρουσιάζεται και ο λόγος που τον οδηγεί στην αντικατάσταση της ψυχής του, η οποία περιγράφεται ως «διαβρωμένη» και «σαπισμένη από νοσταλγίες και τύψεις». Οι αιτίες αυτών των συναισθημάτων δεν αποσαφηνίζονται ποτέ. Η ασάφεια αυτή περιορίζει τη δυνατότητα μιας συμβατικής ψυχολογικής ερμηνείας και μετατρέπει την ανάγνωση σε μια διαδικασία διαρκούς αμφιβολίας. Το Εγώ εμφανίζεται ως μια εύθραυστη και ασταθής κατασκευή, που στηρίζεται σε διαρκώς μεταβαλλόμενα θεμέλια.

Την αίσθηση του παράδοξου, της αντιστροφής των καθιερωμένων ιεραρχιών και της αποδόμησης της φυσικής τάξης ενισχύει η δήλωση του αφηγητή, στο διάστημα ανάμεσα στην αφαίρεση της παλιάς ψυχής και τη μεταμόσχευση της νέας, ότι αδυνατούσε να βρει τις κατάλληλες λέξεις για να περιγράψει την «ψυχική του κατάσταση». Πώς είναι δυνατόν, όμως, να χρησιμοποιεί κανείς τη γλώσσα της ψυχής όταν στερείται το ίδιο το όργανο που την ενεργοποιεί! Η αντίφαση αυτή λειτουργεί ως ειρωνικό σχόλιο και ως στοιχείο γκροτέσκου χιούμορ. Ο αφηγητής κλείνει, τρόπον τινά, το μάτι στον αναγνώστη και τον καλεί να εγκαταλείψει τις συμβατικές αναγνωστικές βεβαιότητες.

Τελικά, η αντίθεση ανάμεσα στο Ίδιο και το Άλλο υπερβαίνει την ατομική κρίση του ήρωα και αποκτά ιστορικές διαστάσεις. Η νουβέλα γράφεται σε μια εποχή κατά την οποία το Παρίσι και η Γαλλία βρίσκονταν υπό ναζιστική κατοχή, γεγονός που επιτρέπει να διαβαστεί ως αντανάκλαση της κρίσης του ευρωπαϊκού υποκειμένου. Η πλαστή ψυχή αναδεικνύεται έτσι σε σύμβολο μιας εποχής βαθιά πνευματικής και υλικής αβεβαιότητας, κατά την οποία η αίσθηση της ταυτότητας και της συνέχειας έχει κλονιστεί ριζικά.