Γαλλικές ιστορίες από το χθες στο σήμερα

Το συλλογικό βιβλίο-λεύκωμα «Souvenirs de Salonique», γαλλικές ιστορίες από το χθες στο σήμερα, καρπός της ομώνυμης έκθεσης που πραγματοποιήθηκε το 2019 στη Θεσσαλονίκη, παρουσιάστηκε την περασμένη εβδομάδα και στην Αθήνα.

Το βιβλίο και η έκθεση είναι προϊόντα ενός αναπάντεχου έρωτα και καθοριστικών συναντήσεων.

Είναι ο αναπάντεχος έρωτας που ένιωσε ο γενικός πρόξενος της Γαλλίας και διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης, Philippe Ray, για τη Θεσσαλονίκη. Διέκρινε ήδη από την άφιξή του, τον Αύγουστο του 2016, την τόσο ιδιαίτερη και πολυτάραχη ιστορία αυτής της πόλης, συχνά οδυνηρή, πλούσια σε πολλές ταυτότητες που συσσωρεύτηκαν με το πέρασμα των αιώνων: ρωμαϊκή, βυζαντινή, οθωμανική, εβραϊκή, ασφαλώς ελληνική και γαλλική.

Επειδή όμως η γαλλική ταυτότητα δεν είναι ευρέως γνωστή, θέλησε να αποκαλυφθούν και να αποκατασταθούν εκ νέου, στο γαλλικό και ελληνικό κοινό, κυρίως των πολιτών της Θεσσαλονίκης, οι στενοί δεσμοί μεταξύ της Γαλλίας και της πόλης κατά τους τελευταίους τέσσερις αιώνες, επειδή αυτή η μακραίωνη και μοναδική σχέση βρίθει σημαντικών γεγονότων, τα οποία μερικές φορές αγνοούνται ή διαφεύγουν της μνήμης. Σ’ αυτή την κοινή ιστορία η γαλλική παρουσία είναι πολυπρόσωπη και απαρτίζεται από αρχιτέκτονες και οικοδόμους, αρχαιολόγους, γιατρούς, καθηγητές, διπλωμάτες, βιομήχανους, εμπόρους και καλλιτέχνες, οι οποίοι συνέβαλαν στις μεταμορφώσεις της Σαλονίκης, μετέπειτα Θεσσαλονίκης, και αυτή η παρουσία τη συνόδευσε στην πολυκύμαντη πορεία της.

Αναζητώντας τον ρόλο της Γαλλίας, θα αναρωτηθούμε: πόσοι γνωρίζουν ότι η Γαλλία επέλεξε να ιδρύσει ένα από τα πρώτα της προξενεία το 1686 στη Θεσσαλονίκη; Οτι το 1906 η Λαϊκή Αποστολή επέλεξε τη Θεσσαλονίκη για να ιδρύσει το πρώτο της σχολείο στο εξωτερικό («το Λισέ»); Οτι η διδασκαλία των γαλλικών κυριάρχησε στο εκπαιδευτικό σύστημα της πόλης επί σχεδόν έναν αιώνα; Οτι η αρχική κατασκευή πολλών σύγχρονων υποδομών της περιοχής έγινε από τα γαλλικά στρατεύματα της Στρατιάς της Ανατολής κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο; Οτι πολλές οικογένειες της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, ως γαλλόφωνες, επέλεξαν, κατά τις αρχές του 20ού αιώνα, τη Γαλλία ως χώρα μετανάστευσης; Και πόσοι γνωρίζουν ότι μερικοί εμβληματικοί τόποι της πόλης, όπως η Πλατεία Αριστοτέλους, το Λιμάνι και η σημερινή Νέα Παραλία, φέρουν την υπογραφή Γάλλων αρχιτεκτόνων;

Σε ό,τι αφορά τις καθοριστικές συναντήσεις, ο Philippe Ray είχε την τύχη να συναντήσει και να γνωρίσει όσες και όσους γνωρίζουν καλά το αντικείμενο: Ρένα Μόλχο, Βίλμα Χαστάογλου-Μαρτινίδη, Bernard Cuomo, Πρόδρομο Νικηφορίδη, Matthieu Jestin, Ανδρέα Μπουρούτη, Βλάση Βλασίδη, Anne-Marie Faraggi-Rychner, Νίκο Καλογήρου, Paul Dumont…

Αυτοί οι ειδικοί επιστήμονες και φίλοι ενεπλάκησαν από την αρχή σ’ αυτή την περιπέτεια, συγκρότησαν την επιστημονική επιτροπή, συμμετείχαν ως ειδικοί συνεργάτες, εργάστηκαν εθελοντικά και με μεγάλη συνέπεια προσέφεραν την εμπειρία τους, τις ικανότητες και την επιστημονική τους εγκυρότητα στην υπηρεσία αυτού του εγχειρήματος. Την επιμέλεια της έκθεσης και του λευκώματος ανέλαβε η αρχιτέκτονας-μουσειολόγος Ευαγγελία Μεσοχωρίτη.

Αυτή η «περιπέτεια» απροσδόκητα απέκτησε και μια σημαντική ανθρώπινη διάσταση. Αναφερόμαστε στις επαφές και στην αλληλογραφία που αναπτύχθηκε κατά τους τελευταίους μήνες με τους Γάλλους απόγονους οικογενειών της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης που είχαν εξοριστεί στη Γαλλία κατά τις αρχές του 20ού αιώνα. Προσωπικά έγγραφα, αφηγήσεις και φωτογραφίες τους εμπλουτίζουν την έκθεση και το βιβλίο αυτό.

Οι οδυνηρές μαρτυρίες τους και η ανάμνηση της μοναδικής τους σχέσης με τη Θεσσαλονίκη στιγματίζονται από τον πόνο της εξορίας, που παραμένει ζωντανός μετά από δύο ή και τρεις γενιές και ενισχύεται από την τραγική μοίρα της εβραϊκής κοινότητας αυτής της πόλης κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Να λοιπόν ποια είναι η πολλαπλή ταυτότητα της Θεσσαλονίκης, όπως διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια της ταραχώδους ιστορίας της: κατ’ αρχάς ελληνική και διαδοχικά ρωμαϊκή, βυζαντινή, οθωμανική με έντονη εβραϊκή παρουσία και, εκ νέου, ελληνική. Ταυτότητες των οποίων τα ίχνη δεν γίνονται αντιληπτά με την πρώτη ματιά. Μερικές φορές είναι θαμμένα στο έδαφος της πόλης καθώς και στη μνήμη των κατοίκων της.

Το ίδιο ισχύει και για τη γαλλική ταυτότητα της Θεσσαλονίκης, την οποία μέσω αυτών των σελίδων σάς προσκαλούμε να ανακαλύψετε.