Γεράσιμος Σκλάβος: Προς την αναζήτηση του απελευθερωτικού γίγνεσθαι

Η πράξη, η έννοια της πράξης, ευριπίδεια. Η συνεχώς μεταλλασσόμενη τραγωδία¹ της πράξης του ανθρώπου, ο οποίος παλεύει συνέχεια για να γνωρίσει τον κόσμο, την κοινωνία και να την αλλάξει, ενώ ο από μηχανής θεός μεταθέτει πάντα την αλλαγή. Στο τέλος παραμένει το πρόβλημα: Η ανθρώπινη απελευθέρωση δεν έρχεται ποτέ, για να θυμηθούμε και τον Μπέκετ. Αλλά συνεχίζουμε ή μάλλον συνεχίζεται το παιγνίδι. Παραμένει πάντα ζωντανή η διαδικασία ανεύρεσης λύσης ή λύσεων μέσω πράξεων «μεγίστων και τελείων», για να παραφράσουμε τον Αριστοτέλη.

Δεν μας ενδιαφέρει η μίμηση, ούτε η αισθητική απόλαυση καθαυτή ή ως τέτοιες. Μας ενδιαφέρει η πράξη, που δημιουργεί πάντα καλύτερες προϋποθέσεις επίλυσης του προβλήματος, άρα και θεωρητικοποίησης ή και θεωρητικοποιήσεων. Που μέσω των καλύτερων καταστάσεων που κάθε φορά δημιουργεί, δημιουργεί συγχρόνως και καλύτερες δυνατότητες κριτικών θεωρητικοποιήσεων, αλλά διαμορφώνει και τις προϋποθέσεις συνεχώς νέων πράξεων και ούτω καθεξής.

Η τέχνη και η αισθητική απομεταφυσικοποιημένες, προσγειωμένες δηλαδή στο πραγματικό, στο συγκεκριμένο ευριπίδεια, εντάσσονται σε μια νέα και ανασυγκροτημένη ιστορική οπτική, με την έννοια πρώτιστα της ιστορικής εποπτικής θεώρησης, με αιχμή τη σωκρατική διαρκή διαλογική απορία και τη σύστοιχή της ευριπίδεια παραδειγματικής διδασκαλίας της διαρκούς αναζήτησης του καλού και του αγαθού διά της παραδειγματικής πράξης σήμερα με ένα μοντερνιστικό πάντοτε σκεπτικό, στη συνέχεια του ιστορικού μοντέρνου κινήματος, παίζουν έναν καθοριστικό ρόλο για το ανασυγκροτημένο μοντέλο της Νέας κριτικής θεωρίας και πράξης. Με ιστορική αναφορά τη μαρξική εξύμνηση του απελευθερωτικού αρχαίου ελληνικού ιδεώδους και του αρχαίου-αρχαιοελληνικού ουμανισμού², αλλά και την επαναφορά του με ριζοσπαστικό τρόπο στην επικαιρότητα στην εποχή του απάνθρωπου καπιταλισμού σε διαρκή κρίση και με διαρκή ανασυγκρότηση της πράξης, επικαιροποιημένη από τον Γκράμσι³ και τον νεαρό Λούκατς⁴, και σήμερα με αναφορά και επίκεντρο πάντα το ανθρωπιστικό μαρκουζεϊκό ιδεώδες της απελευθέρωσης, καλούμαστε να συλλάβουμε και να προτείνουμε μια ανθρωπιστική νέα θεωρητικοποίηση. Πρόκειται για μια νέα κριτική θεωρητικοποίηση αυτόνομη, αυτοτελή, ακηδεμόνευτη, ανοιχτή, διαλογική (που σημαίνει και δομικά αντιδογματική), σε αναζήτηση διαρκώς της καινοτομίας σε όλα τα επίπεδα, και κατά τούτο δομικά δημιουργική (με επίκεντρο δηλαδή την καινοτομία και τη δημιουργικότητα), και έτσι ανοιχτή, μεταλλασσόμενη και αναπροσαρμοζόμενη κριτικά στις νέες πάντα ιστορικοκοινωνικές συνθήκες, που αλλάζουν από τη ροπή των πραγμάτων και αυτές διαρκώς.

Η ευριπίδεια ή καλύτερα η νεοευριπίδεια σύλληψη αυτή της πράξης, επικαιροποιημένη και από τη βαθύτερη τραγική θεώρηση του κόσμου του Σκλάβου, είναι μια τραγική σύλληψη της πράξης με σύγχρονους όρους. Μιας πράξης σε συνεχή μεταλλαγή, που επιβάλλεται να είναι «μέγιστη και τέλεια», τίμια, ηθική, ανθρώπινη, παραδειγματική, τόσο ως θεωρητική όσο και ως πράξη κοινωνική, πολιτική, ιδεολογική, αλλά κυρίως ως πράξη. Αναμφίβολα πρόκειται για μια δομικά τραγική πράξη, που δεν δημιουργεί εύκολες και αισιόδοξες υποσχέσεις και αυταπάτες, σε σχέση με τις σύγχρονες τραγικές νεοβάρβαρες συνθήκες, και πάντα μια πράξη διακριτή, ξεχωριστή, παραδειγματική, αναδεικνύοντας και επισημαίνοντας τις δυσκολίες και τα εμπόδια, χωρίς να καλλιεργεί ψευδαισθήσεις για εύκολες λύσεις και επανάπαυση κανενός είδους και βαθμού. Πρόκειται για μια πράξη πάντα κριτική, και από τη φύση της και αυτοκριτική, σε διαρκή εγρήγορση, νηφαλιότητα, στοχασμό και αναστοχασμό. Συγχρόνως μια πράξη⁵ γνήσια και αυθεντική, υπερβαίνοντας όλες τις προκλήσεις και επισημαίνοντας πάντοτε με σαφήνεια (clarté) τις δυσκολίες.

Μια πράξη⁶ διαφωτιστική και συγχρόνως πάντοτε ερευνητική και διερευνητική των συνθηκών, των καταστάσεων, των δυνατοτήτων πραγματοποίησης της ανθρώπινης απελευθέρωσης και συναδέλφωσης.

Η πράξη του Σκλάβου είναι καθημερινή, καθοριστική, μετατρεπτή, με την έννοια του νεαρού Μαρξ, των υλικών, και γενικότερα ανατρεπτική: μόνο διά της συνεχούς πράξης, και στην προκειμένη περίπτωση πραγματοποιείται το είναι αλλά όχι μόνο. Το κύριο είναι η αναζήτηση μέσω της πράξης αυτής του απελευθερωτικού γίγνεσθαι.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βλ. Γκ. Λούκατς, «Η ψυχή και οι μορφές», Θεμέλιο· Μ. Αυγέρη, «Εισαγωγή στην ελληνική ποίηση και πεζογραφία», Θεμέλιο, Σικελιανός, Θεμέλιο.

2. Βλ. Κ. Παπαϊωάννου, «Από τον Αρχαιοελληνικό στον Ευρωπαϊκό Ουμανισμό», εκδ. ΠΑΠΕΙ.

3. Βλ. Α. Γκράμσι, «Ο ιστορικός υλισμός και η φιλοσοφία του Μπ. Κρότσε», Οδυσσέας.

4. Βλ. Γκ. Λούκατς, «Ιστορία και ταξική συνείδηση», Οδυσσέας.

5. Βλ. J. Habermas, «Théorie et praxis», Payot· M. Merleau-Ponty, «Eloge de la Philosophie», Folio.

6. Bλ. Fr. Châtelet, «Logos et praxis», SEDES.

* Καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης και του Πολιτισμού