Μια φορά και έναν καιρό, σε μια πολύ μακρινή χώρα… Γιατί μας αρέσει να ακούμε παραμύθια και για ποιο λόγο αναπαράγουμε μύθους; Πώς επιδρούν οι χριστουγεννιάτικες μυθικές αφηγήσεις στον ανθρώπινο ψυχισμό; Τελικά, αυτές οι εορταστικές ιστορίες -θρησκευτικές και μη- είναι μέρος του συλλογικού μας ασυνειδήτου;
Ολοι οι μύθοι έχουν ένα σημασιακό υπόβαθρο, μέσα στο οποίο κατοπτρίζεται η ίδια μας η ζωή, έλεγε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, εξηγώντας πως οι μυθικές αφηγήσεις αποτελούν τρόπο σημασιοδότησης της πραγματικότητας και γι’ αυτόν τον λόγο τις συναντάμε από την καταβολή του (αρχαίου ελληνικού) κόσμου, από τον Ομηρο και τη μυθολογία μέχρι σήμερα.
Αν σκεφτούμε επιστημονικά τη μυθική αφήγηση, αναλογιζόμαστε πως η ίδια η ψυχανάλυση εδραιώθηκε πάνω σε έναν μύθο, σε εκείνον του Οιδίποδα, ως οικουμενική ερμηνευτική αρχή της ψυχικής οργάνωσης.
Εχουμε, λοιπόν, αδιαμφισβήτητα όλοι μας ανάγκη από παραμύθια, από όλες εκείνες τις αφηγήσεις των οποίων το νόημα δεν είναι έκδηλο αλλά εκφράζουν τις πιο μύχιες σκέψεις μας, τα πιο βαθιά συλλογικά αισθήματα. Και δεν χρησιμεύουν, όπως πιστεύουμε, στο να δραπετεύσουμε από την αλήθεια, αλλά στο να την προσεγγίσουμε. Με τρόπο πιο υποφερτό ενδεχομένως. Μέσα από ένα πλούσιο υλικό αντανακλάσεων. Γι’ αυτό φτιάχνουμε φανταστικές ιστορίες και δημιουργούμε μύθους. Μόνο που οι μύθοι έχουν τη δική τους αυτόνομη πορεία, σχεδόν ερήμην μας. Ξε-φεύγουν από τον έλεγχο του συνειδητού μας, καθώς είναι άρρηκτη η σχέση μυθικής αφήγησης και ψυχικών φαινομένων όπως το όνειρο ή η φαντασίωση… Η φαντασίωση είναι, άλλωστε, ο πυρήνας κάθε λογοτεχνικής αφήγησης. Οι μυθικές αφηγήσεις δημιουργούνται, δηλαδή, με τρόπο ανάλογο με εκείνον που δημιουργείται μια φαντασίωση.
Santa Clauss νέας γενιάς
Οι ψυχολογικές καταβολές μύθων και παραμυθιών έχουν απασχολήσει επανειλημμένως ειδικούς μελετητές, ψυχολόγους και συγγραφείς, δεδομένου πως μέσα από μια φαινομενικά απλή ιστορία εξάγονται πάντα βαθύτερα νοήματα, ηθικά διδάγματα, ενώ διαμορφώνονται συνειδήσεις, πολιτικές, θρησκευτικές, κοινωνικές. Αλλωστε η πραγματικότητα των κοινωνικών σχέσεων είναι, πάντα, παρούσα μέσα στις λαϊκές αφηγήσεις και στους μύθους.
Τι είδους μύθους κατασκευάζει ο καπιταλισμός των νεοφιλελεύθερων κοινωνιών μας; Τι συμβαίνει, όμως, όταν οι μύθοι γίνονται «πιστοί υπηρέτες» του καπιταλιστικού συστήματος; Τι συμβολίζει σήμερα ο υπερήρωας με την κόκκινη στολή και τη λευκή γενειάδα;
Σε αυτό το σημείο είναι αναπόδραστη η αναφορά μας στον Αϊ-Βασίλη της Coca-Cola, αφού στον καπιταλιστικό κόσμο ζούμε τον «μύθο του καταναλωτισμού», όπως σημείωνε ο Ρόλαντ Μπαρτ. Γιατί οι μύθοι όχι μόνο αναπαράγονται, αλλά και μεταμορφώνονται. Φορούν τα ρούχα κάθε εποχής και επιβιώνουν, υπακούοντας τόσο στους νόμους του ασυνειδήτου όσο και στα προτάγματα της νεωτερικότητας. Ο χριστιανός Επίσκοπος από την Καισαρεία δεν έχει καμία σχέση με την απεικόνιση του ευτραφούς ήρωα με την κόκκινη στολή και τη λευκή γενειάδα. Αυτός είναι εφεύρεση της μεγάλης αμερικανικής εταιρείας, γεγονός που δεν τον καθιστά λιγότερο σημαντικό εφόσον αυτό το είδος αφήγησης παρουσιάζει μια καθολικότητα που δεν περιορίζεται σε εθνικά σύνορα. Είναι όμως εξίσου σημαντικός ο ρόλος τους στον ανθρώπινο ψυχισμό; Αν παρατηρήσουμε τους μύθους και τα παραμύθια, θα διαπιστώσουμε πως οι μεταμορφώσεις αποτελούν κοινό τόπο και πως οι δοκιμασίες ξεπερνιούνται με τρόπο νικηφόρο. Μύθος, εξάλλου, είναι μια αφήγηση της οποίας το νόημα δεν είναι έκδηλο, αλλά υπονοείται, εκφράζοντας βαθιά ασυνείδητα συλλογικά αισθήματα, από φοβίες, επιθυμίες, αγωνίες, εσωτερικές συγκρούσεις.
Ο ρόλος των μυθικών αφηγήσεων στον ανθρώπινο ψυχισμό
Στα παραμύθια, η ψυχή διηγείται την ιστορία της, έγραφε ο Καρλ Γιουνγκ, εισηγητής της Σχολής της Αναλυτικής Ψυχολογίας. Μέσα σε μια φανταστική ιστορία, με ήρωες πολυδιάστατους, χωρούν όλες οι εκφάνσεις της ύπαρξης. Από την ανάγκη για δικαιοσύνη μέχρι τις ενδοοικογενειακές συγκρούσεις, από την αδελφική αντιπαράθεση μέχρι τις σωματικές αδυναμίες, από την αγάπη μέχρι την απώλεια. Μέσα σε αυτό το μαγικό σύμπαν, φτιαγμένο από ανθρώπους για ανθρώπους, η ψυχική πραγματικότητα αναδεικνύεται μέσα από ξωτικά και υπερήρωες. Ολα τα υπαρξιακά διλήμματα αποτυπώνονται μέσα από τους μηχανισμούς της ταύτισης και της προβολής, ενώ η ταύτιση με ήρωες και η διάδραση χαρακτήρων συμβάλλουν στην καλύτερη διαχείριση ψυχικών ζητημάτων.
Ο ίδιος ο Ζίγκμουντ Φρόιντ αναγνώριζε στις μυθικές αφηγήσεις την επιβεβαίωση της ψυχοδυναμικής του θεωρίας. Ενδεικτικά αναλύοντας τους συμβολισμούς γνωστών παραμυθιών της τότε εποχής (για παράδειγμα των αδελφών Γκριμ), παρατήρησε πως ανάλογους συμβολισμούς χρησιμοποιούσαν και οι ασθενείς του στα όνειρά τους. Στη συνέχεια, ο Καρλ Γιουνγκ εξέλιξε αυτήν τη θεωρία υποστηρίζοντας πως ο συμβολισμός των παραμυθιών θα πρέπει να βασίζεται σε κάτι πιο γενικό. Για τον Γιουνγκ, οι μυθικές αφηγήσεις έγιναν η απόδειξη της θεωρίας του για το συλλογικό ασυνείδητο.
Με αυτόν τον όρο, ο Ελβετός ψυχαναλυτής αναφερόταν στις αρχέτυπες ιδέες που «κληροδοτούνται» από γενιά σε γενιά και τις οποίες φέρουμε όλοι μέσα μας, ανεξάρτητα από την κοινωνία στην οποία ερχόμαστε. Αργότερα, αρκετοί ανθρωπολόγοι μελέτησαν τους μύθους και τις ερμηνείες τους. Κανένας δεν αμφισβήτησε τη θεραπευτική δράση των μυθικών αφηγήσεων. Ούτε ο Κλοντ Λέβι Στρος, που όρισε τον μύθο ως κάτι που επανασχηματίζεται μέσω του Λόγου ως συστατικό του στοιχείο, ως κοινή μήτρα της ανθρώπινης συνείδησης.
Μύθοι και παραμύθια αντανακλούν, λοιπόν, τα αισθήματα κοινωνικών ομάδων, συμβάλλοντας στη δόμηση των ονειροπολήσεων. Η ίδια η θέσμιση της κοινωνίας είναι η θέσμιση ενός μάγματος κοινωνικών φαντασιακών σημασιών – λόγια δανεικά από τον Κορνήλιο Καστοριάδη. Δεν υπάρχουμε, συνεπώς, χωρίς τα δικά μας παραμύθια. Ακόμα και αν κατασκευάστηκαν από πολυεθνικές. Εμείς είμαστε εκείνοι που τα αναπαράγουμε.
