Η θεμελιώδης φαντασίωση πίσω από τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής 

Υπάρχει τελικά ο Homo europaeus, ο Ευρωπαίος άνθρωπος με την κουλτούρα της αμφισβήτησης, που κάποτε γέννησε τον Ουμανισμό και τον Διαφωτισμό; Και αν ναι, ποιος είναι σήμερα ο πυρήνας της ταυτότητάς του;

Το χαρτοφυλάκιο του Ελληνα αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Μαργαρίτη Σχοινά, με την ονομασία «Προστασία του Ευρωπαϊκού Τρόπου Ζωής», ανακίνησε διάφορα ζητήματα «υπαρξιακής φύσεως», φέρνοντας εκ νέου στον νου τα φαντάσματα του ρατσισμού που πλανώνταν από καιρό πάνω από την Ε.Ε. Εν συνεχεία, ο διχασμός που προκάλεσε το επίμαχο χαρτοφυλάκιο,επανέφερε στο προσκήνιο, για ακόμη μια φορά, τα άλυτα ζητήματα ταυτότητας των Ευρωπαίων. 

Για την Τζούλια Κρίστεβα, τη Γαλλίδα ψυχαναλύτρια και συγγραφέα, υπάρχει το εξής παράδοξο: όλοι λατρεύουμε την ταυτότητά μας, αλλά στον ευρωπαϊκό χώρο η ταυτότητα παραμένει αντικείμενο διερώτησης.

Το κυρίαρχο ερώτημα- κληρονομιά της ελληνο-ιουδαϊκο-χριστιανικής κουλτούρας, από την οποία γαλουχήθηκε η ευρωπαϊκή κουλτούρα, είναι «ποιος είμαι εγώ σε σχέση με τον άλλο». Και αυτό δεν φέρει αρνητικό πρόσημο, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε μια ενδιαφέρουσα ετερογενή ευρωπαϊκή ταυτότητα. 

Για ποιον λόγο τότε οι διαφορετικοί τρόποι ζωής είναι ασύμβατοι; Τι εμποδίζει τη συνύπαρξή τους; Η απάντηση -σύμφωνα με τον Σλαβόι Ζίζεκ- βρίσκεται στην απόλαυση με την ψυχαναλυτική έννοια του όρου, δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο προβάλλει τον πυρήνα της απόλαυσής του σε έναν Αλλο και στη συνέχεια φαντάζεται έναν παράδεισο πλήρους απόλαυσης, από τον οποίο αυτός ωστόσο εκτοπίζεται.

Ετσι, δεν του απομένει άλλος δρόμος από το να αποκλείσει αυτόν τον ξένο που «απολαμβάνει διαφορετικά και ασύστολα». Εκεί βρίσκεται ενδεχομένως και η ρίζα της γερμανικής αντίρρησης σε σχέση με την «απόλαυση των Ελλήνων». Τα αποτελέσματα αυτή της «αντίρρησης» είναι γνωστά και δεν χρειάζεται να κάνουμε εκτενέστερη αναφορά. 

Το επίκαιρο ερώτημα είναι ποια φαντασίωση (υπο)κίνησε την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν… και κατά πόσο υπάρχει η πολιτισμική διάσταση της ευρωπαϊκής ιδέας, η μοναδική που μπορεί να νοηματοδοτήσει την έννοια της ταυτότητας;

Για την Τζούλια Κρίστεβα, είμαστε αντιφατικά όντα που αναζητούν διαρκώς ταυτότητα, που ψάχνουν εναγωνίως το «εμείς», που μαθαίνουν να το βρίσκουν στην ομοιότητα και να απορρίπτουν τη διαφορά. Η φετιχοποίηση της διαφοράς ως κάτι το απόλυτο ενισχύει ως γνωστόν τα ακροδεξιά αντανακλαστικά μας. Ο πολιτισμός παραμένει, ωστόσο, για τη Γαλλίδα ψυχαναλύτρια, η σωσίβια λέμβος για όλες τις φουρτούνες της Ευρώπης. 

Αν η βασική διαφορά του ευρωπαϊκού πολιτισμού από τους υπόλοιπους παραμένει η κυριαρχία της έννοιας της πολλαπλής και διαφοροποιημένης καθολικότητας, πώς μπορούμε να μιλάμε σήμερα για έναν και μόνο ευρωπαϊκό τρόπο ζωής χωρίς να γίνουμε ρατσιστές; 

Το ζήτημα της προστασίας του ευρωπαϊκού τρόπου ζωής τέθηκε τη στιγμή που αναβιώνει ο εθνικισμός σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, ως προϊόν τόσο της «απειλής» των προσφυγικών ροών όσο και της διάλυσης των μεγάλων ιστορικών εθνικών ταυτοτήτων. Οι εθνικισμοί έχουν, εξ ορισμού, έναν αμυντικό χαρακτήρα που ενέχει κι έναν ξενοφοβικό χαρακτήρα.

Παράλληλα, η ευρωπαϊκή ενοποίηση σε ένα υπερεθνικό πλαίσιο προκαλεί άγχος, με αποτέλεσμα να κινητοποιούνται αμυντικά σύνδρομα. Ο εύκολος δρόμος είναι, συνήθως, η επίκληση του ένδοξου παρελθόντος, κάτι που δίνει πάντα μια φαντασιακή ταυτότητα. Στόχος, όμως, θα έπρεπε να είναι η πολιτική που διαπερνά τη φαντασίωση, όπως μας διδάσκει η λακανική ψυχανάλυση. 

Ωστόσο, ακόμα και η ψυχανάλυση «χρησιμοποιήθηκε» για να οικοδομήσει έναν και μόνο «τρόπο ζωής». Πριν από περίπου έναν αιώνα, το 1921-1923, εκπαιδευτικοί, επιστήμονες και διανοούμενοι της Σοβιετικής Ενωσης στράφηκαν στον ψυχαναλυτικό λόγο του Φρόιντ για να διαμορφώσουν την προσωπικότητα του νέου Σοβιετικού ανθρώπου και του σοβιετικού λάιφ στάιλ. Ανεπιτυχώς. 

Ποια είναι σήμερα η θεμελιώδης φαντασίωση πίσω από τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής; Ενδεχομένως, η φαντασιακή κάλυψη ενός τεράστιου κενού. Σε περιόδους κρίσης -πολιτισμικής, ψυχικής, πολιτικής- κυριαρχεί η επιθετική οριοθέτηση απέναντι στον άλλο, στον ξένο. Εν προκειμένω, απέναντι στον όποιο μη ευρωπαϊκό τρόπο ζωής. Προτάσσουμε, δηλαδή, την ταυτότητά μας και τον «τρόπο απόλαυσής μας» και τα αντιπαραθέτουμε απέναντι σε εκείνα των άλλων. 

Την ίδια στιγμή κανείς δεν ξεχνά πως στην ευρωπαϊκή θεώρηση υπάρχουν κεκτημένα -όπως η ελευθερία λόγου και ερωτικών επιλογών, η θέση της γυναίκας και τα εργασιακά δικαιώματα- τα οποία, σε άλλους τόπους, δεν είναι αυτονόητα. Αυτό δεν σημαίνει όμως πως θα πρέπει να οριστούν εκ νέου οι παραδοσιακές συνιστώσες και οι μεταμορφώσεις του ευρωπαϊκού πολιτισμού, καθώς η πολιτισμική ταυτοτική αβεβαιότητα εκτρέφει φόβο για οτιδήποτε ξένο, είτε σε εθνικό είτε σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 

Η θεμελιώδης αντίφαση αυτού του χαρτοφυλακίου είναι πως η προστασία του ευρωπαϊκού τρόπου ζωής ενέχει αυτομάτως την προστασία μιας βασικής ευρωπαϊκής αρχής: της ανοχής στη διαφορετικότητα.

Ο διαφορετικός τρόπος ζωής δεν μοιάζει να είναι αποδεκτός στη νέα Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Βασική αρχή της κοινωνικής ανθρωπολογίας και θεμελιώδες δικαίωμα του καθενός είναι να διεκδικεί την ταυτότητα που θεωρεί δική του. Είναι, συνεπώς, δικαίωμα του καθενός να υπερασπιστεί τον «τρόπο ζωής» που επιλέγει δίχως να προσβάλλει τον τρόπο ζωής του άλλου.