Είναι αλήθεια περίεργο πώς κάποιες σημαντικές πληροφορίες, μολονότι δημοσιευμένες κάποια στιγμή με τον πιο επίσημο τρόπο, δεν εγγράφονται τελικά στη συλλογική μνήμη για γεγονότα έτσι κι αλλιώς κομβικά. Το ζήτημα των άμεσων ανθρώπινων θυμάτων του «εθνοσωτήριου» στρατιωτικού πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967, την 56η επέτειο του οποίου είχαμε χθες, αποτελεί ένα πολύ χτυπητό παράδειγμα.
«Η επανάστασις υπήρξε τελείως αναίμακτος» | Γεώργιος Παπαδόπουλος (27.4.1967)
Δεν αναφέρομαι σε όσους εξακολουθούν να πιστεύουν λανθασμένα, με βάση την προπαγάνδα της χούντας και των νοσταλγών της, ότι το πραξικόπημα εκείνο υπήρξε εντελώς αναίμακτο, αλλά σε όσους περιορίζουν την ανθρωποθυσία εκείνων των ημερών στους τρεις πολίτες που δολοφονήθηκαν από όργανα της χούντας: τον 15χρονο Βασίλη Πεσλή (που πυροβολήθηκε θανάσιμα ανήμερα του πραξικοπήματος, επειδή αρνήθηκε σε εντολή διάλυσης που έδωσε στρατιωτικό απόσπασμα), την 24χρονη Μαρία Καλαβρού (που πυροβολήθηκε το ίδιο απόγευμα, στα καλά καθούμενα, από διερχόμενο άρμα) και τον 46χρονο πολιτικό κρατούμενο Παναγιώτη Ελή (που πυροβολήθηκε εν ψυχρώ από τον πραξικοπηματία ίλαρχο Κώτσαρη σχεδόν εξ επαφής το απόγευμα της 25ης Απριλίου στο αυτοσχέδιο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ιπποδρόμου, στο Φάληρο). Περιπτώσεις που έγιναν δημόσια γνωστές στα χρόνια της Μεταπολίτευσης με αποτέλεσμα δικαστικές καταδίκες των αντίστοιχων φυσικών αυτουργών. (Αναλυτικές πληροφορίες γι’ αυτά τα τρία φονικά ο αναγνώστης μπορεί να βρει στο βιβλίο του ιστορικού Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, «Πώς φτάσαμε στην 21η Απριλίου», που διένειμε το 2017 η «Εφ.Συν.».)
Αποκάλυψη στα ψιλά
Το σημερινό αφιέρωμά μας θ’ ασχοληθεί με κάποιους άλλους, παντελώς ξεχασμένους νεκρούς των ίδιων ημερών. Ο λόγος για εφτά στρατιωτικούς, απροσδιόριστων λοιπών στοιχείων, οι οποίοι -σύμφωνα με επίσημο έγγραφο του υπουργείου Εθνικής Αμυνας και εξίσου επίσημη ανακοίνωση του πολιτικού προϊσταμένου του στη Βουλή έναν χρόνο μετά τη Μεταπολίτευση- σκοτώθηκαν στη διάρκεια του πραξικοπήματος ή στις αμέσως επόμενες μέρες σε άμεση συνάρτηση με αυτό το τελευταίο. Μια υπόθεση η οποία βγήκε στιγμιαία στη δημοσιότητα δίχως να δοθεί οποιαδήποτε επίσημη ή ανεπίσημη συνέχεια για λόγους που μόνο να υποθέσουμε μπορούμε με βάση τις συνθήκες εκείνης της εποχής. Αποκάλυψη που δημοσιεύτηκε -κάπως διακριτικά- στην πρώτη σελίδα των εφημερίδων, για να ξεχαστεί κατόπιν σε χρόνο μηδέν.
Στην πρώτη σελίδα του «Βήματος» της 1ης Νοεμβρίου 1975 κάτω από τον μονόστηλο τίτλο «Η 21η Απριλίου δεν ήταν “αναίμακτη”. Στρατιωτικοί νεκροί και τραυματίες» διαβάζουμε λ.χ. τα εξής:
«Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 δεν ήταν αναίμακτο, όπως θέλουν να το εμφανίζουν οι πρωτεργάτες του. Οπως αποκάλυψε χθες στη Βουλή ο υπουργός Εθνικής Αμύνης κ. Ε. Αβέρωφ, απαντώντας σε σχετική ερώτηση του βουλευτή της ΕΚΝΔ κ. Θ. Ανδρεάδη, από τις 21 Απριλίου ώς τις 8 Μαΐου 1967 σκοτώθηκαν επτά στρατιωτικοί και τραυματίσθηκαν άλλοι δέκα, γιατί αντέδρασαν στα σχέδια των πραξικοπηματιών. Επίσης, κατά τα γεγονότα της 13ης Δεκεμβρίου 1967, σκοτώθηκαν τρεις και τραυματίσθηκαν τέσσαρες άνδρες του Στρατού, ενώ στην Αεροπορία σκοτώθηκε ένας σμηνίτης που αντιστάθηκε σε εισβολή σε ένα αεροδρόμιο».
Παρόμοιες λακωνικές αναφορές, χωρίς ανάδειξη μάλιστα της είδησης αλλά καταχωνιασμένες συνήθως στα ψιλά ευρύτερων κοινοβουλευτικών διαξιφισμών γύρω από την επικινδυνότητα των χουντικών στοιχείων που παρέμεναν στο στράτευμα, συναντάμε και στα υπόλοιπα αθηναϊκά φύλλα της ίδιας μέρας: «Ελευθεροτυπία» (σελ.3), «Τα Νέα» (σελ.12), «Βραδυνή» (σελ.5), «Ριζοσπάστης» (σελ.8) κ.ο.κ. Απ’ όσες εφημερίδες συμβουλευτήκαμε, μόνο η «Μακεδονία» έκρινε σκόπιμο να προβάλει την είδηση στην πρώτη σελίδα με τίτλο «Επτά στρατιωτικοί σκοτώθηκαν στις 21 Απριλίου 1967 και 10 τραυματίσθηκαν».
Το δεύτερο σκέλος της υπουργικής απάντησης είναι ήδη γνωστό στους αναγνώστες μας από παλιότερα δημοσιεύματά μας για το οπερετικό βασιλικό κίνημα του 1967 («Εφ.Συν.» 16/12/2017 και 19/12/2020). Πρόκειται για τον 21χρονο σμηνίτη Βαγγέλη Βασιλάκο, που σκοτώθηκε το μεσημέρι της 13ης Δεκεμβρίου κατά την κατάληψη του αεροδρομίου της Ελευσίνας από τους αλεξιπτωτιστές· τον έφεδρο λοχία των θωρακισμένων Δημήτρη Ρίζο που σκοτώθηκε το απόγευμα της ίδιας μέρας από πυρά των υπερασπιστών του αεροδρομίου της Τανάγρας· τον 22χρονο κληρωτό ασυρματιστή Σωτήρη Κοτρωνιά και τον μόνιμο λοχία των θωρακισμένων Χρήστο Μπουρνάκα, που βρήκαν και οι δύο τον θάνατο στο ίδιο βλακώδες επεισόδιο λίγο έξω από την Κομοτηνή τη νύχτα της 13ης-14ης Δεκεμβρίου. Οι θάνατοι εκείνοι θεωρήθηκαν τότε κρατικό μυστικό και τα πτώματα παραδόθηκαν στις οικογένειες σε σφραγισμένα φέρετρα με περίεργες δικαιολογίες ή/και προειδοποιήσεις να κρατήσουν το στόμα τους κλειστό. Οσοι στενοί συγγενείς προσπάθησαν να φέρουν στη δημοσιότητα το θέμα μετά τη Μεταπολίτευση απειλήθηκαν από στρατιωτικούς και, με δεδομένη την ανασφάλεια των ημερών, έκριναν φρονιμότερο να σιωπήσουν. Πληροφορίες για επιπλέον θύματα σε διαφορετικά επεισόδια του ίδιου κινήματος, οι οποίες έχουν δοθεί στον γράφοντα από φαντάρους της εποχής, δεν στάθηκε πάλι δυνατό μέχρι σήμερα να επιβεβαιωθούν. Η σχετική σιωπή δεν είναι δε ιδιαίτερα δύσκολο να εξηγηθεί: το κίνημα του βασιλιά, στο πλαίσιο του οποίου σημειώθηκαν αυτοί οι θάνατοι, υπήρξε μια ολοκληρωτικά βλακώδης (και χαμένη από χέρι) ενδοχουντική υπόθεση, για την οποία κανείς απολύτως -πέρα από τον ανεκδιήγητο Κωνσταντίνο- δεν είχε την παραμικρή διάθεση να διεκδικήσει οποιεσδήποτε δάφνες.
Πολύ διαφορετικές υπήρξαν ωστόσο οι περιστάσεις κάτω από τις οποίες φέρονται να διαπράχθηκαν οι εφτά φόνοι και οι δέκα τραυματισμοί του πρώτου σκέλους της υπουργικής ανακοίνωσης του 1975: τις πρώτες ώρες και μέρες μετά το πραξικόπημα, όταν τα πράγματα φαίνονταν ακόμη ρευστά –και η Ουάσινγκτον έτρεμε, όπως προκύπτει από το αρχείο του τότε Αμερικανού προέδρου, μην τυχόν και προβληθεί αντίσταση «νομιμοφρόνων» στρατιωτικών στους πραξικοπηματίες (βλ. το αφιέρωμά μας «Ο Λευκός Οίκος και η “εθνοσωτήριος”», «Εφ.Συν.» 12/11/2022). Αυτονόητο είναι ως εκ τούτου το ενδιαφέρον που προκάλεσε στον γράφοντα η πληροφορία, όταν έπεσε τυχαία πάνω της. Ποιοι ακριβώς στρατιωτικοί όμως σκοτώθηκαν τις μέρες του πραξικοπήματος, από ποιους και κάτω από ποιες συνθήκες ακριβώς;
Δώδεκα σκοτεινές σελίδες
Ανατρέξαμε στην πρωτότυπη πηγή· αντί όμως να δώσουν απαντήσεις, τα επίσημα πρακτικά της Βουλής απλώς πολλαπλασίασαν τα ερωτήματα. Η σχετική αγόρευση του βουλευτή Πέλλας της αξιωματικής -τότε- αντιπολίτευσης (Ενωση Κέντρου – Νέες Δυνάμεις) Θωμά Ανδρεάδη στη συνεδρίαση της 31ης Οκτωβρίου 1975 πρόδιδε τουλάχιστον μια κάποια σύγχυση:
«Εάν ενθυμούμαι καλώς κατά τα τέλη του 1968 ανέγνωσα εις τας εφημερίδας ότι εψηφίσθη και εδημοσιεύθη Ν.Δ., διά του οποίου, όσοι έπαθον κατά την περίοδον του πραξικοπήματος του 1967 και εν συνεχεία του εγχειρήματος του τέως βασιλέως Κωνσταντίνου, εθεωρούντο θύματα πολέμου και συνεπώς θα συνταξιοδοτούντο αι οικογένειαι των θυμάτων. Κατόπιν αυτού, εθεώρησα σκόπιμον να καταθέσω σχετικήν ερώτησιν προς τον κ. Υπουργόν της Εθνικής Αμύνης, διά να γνωρίση τόσον ο Ελληνικόν Λαός, όσον και οι κύριοι Δικασταί, οι οποίοι τους τελευταίους μήνας δικάζουν τους υπαιτίους των εγκλημάτων αυτών, ποίοι είναι εκείνοι οι οποίοι υπέστησαν δεινά εκ της δράσεως των κυρίων αυτών. Ο σκοπός μου απέβλεπε να ανατρέψη την επιχειρηματολογίαν των δικτατόρων, ότι το πραξικόπημά τους ήτο αναίμακτον, και να τεθή εις το περιθώριον πλέον αυτή η μυθοπλαστία. […] Μόλις προ ολίγων λεπτών πήρα μίαν απάντησιν, μίαν κατάστασιν περίπου 12 σελίδων, όπου αναγράφονται οι φονευθέντες αξιωματικοί, οπλίται και πολίται κατά το πραξικόπημα και κατά το τελευταίο εγχείρημα του τέως βασιλέως Κωνσταντίνου. Εν πάση περιπτώσει η κατάστασις αυτή είναι εύγλωττος, και απαριθμεί δεκάδας φονευθέντων αξιωματικών, οπλιτών και πολιτών και έτσι θα διαλυθή ο μύθος των μεγάλων αυτών αναπλαστών της Ελληνικής Πολιτείας, ότι ήτο αναίμακτον τόσον το πραξικόπημα, όσον και το εγχείρημα. Εστω και αργά αισθάνομαι την ανάγκην να ευχαριστήσω τον κ. Υπουργόν, διότι είχε την καλωσύνην να ανταποκριθή εις το αίτημά μου αυτό».
Η απάντηση του υπουργού Αμυνας του Καραμανλή, Ευάγγελου Αβέρωφ-Τοσίτσα, ξεκαθάρισε μεν τα πράγματα ως προς τους αριθμούς, δεν μας έκανε όμως ιδιαίτερα σοφότερους για τα υπόλοιπα:
«Κύριοι συνάδελφοι, όντως ο κ. συνάδελφος δεν ανέφερε τους αριθμούς κατά το πραξικόπημα της 21.4.1967. Εφονεύθησαν μέχρι της 8ης Μαΐου 1967 επτά και ετραυματίσθησαν δέκα στρατιωτικοί. Κατά τα γεγονότα της 13ης Δεκεμβρίου 1967 εφονεύθησαν τρεις και ετραυματίσθησαν τέσσαρες. Εις την Αεροπορίαν εφονεύθη είς σμηνίτης, πυροβολητής, ο οποίος έδρασε κατά τρόπον πολύ ανδροπρεπή, αντισταθείς εις την εισβολήν εις ένα Αεροδρόμιον. Εις το Ναυτικόν δεν εσημειώθη ουδεμία απώλεια.
Δίδω και την άλλην πληροφορίαν, ότι είχε διεξαχθή έρευνα διά να διαπιστωθή ποίοι εξ αυτών εφονεύθησαν ή ετραυματίσθησαν διά λόγους έχοντας σχέσιν με τα γεγονότα. Μερικές υποθέσεις έκλεισαν ως άσχετες. Εθεώρησα το αποτέλεσμα της ανακρίσεως ως μη ικανοποιητικόν. Διέταξα επανεξέτασιν των στοιχείων και έστειλα και τους φακέλλους όλους εις το Γενικόν Λογιστήριον προς συνταξιοδότησιν. […] Πράγματι δεν υπήρξεν αναίμακτον το πραξικόπημα. Υπήρξαν αυτοί οι νεκροί και οι τραυματισθέντες τους οποίους ανέφερα».
Η στιχομυθία έκλεισε στα γρήγορα με σχεδόν απολογητική διάθεση από τον ερωτώντα: «Εγώ δεν είχα τον χρόνον να μελετήσω και να απαριθμήσω τα θύματα. Κατώρθωσα μόνον να μετρήσω τας σελίδας και είδον ότι είναι 12 σελίδες, που αναγράφουν τα θύματα γενικώτερα» («Πρακτικά Βουλής. Ολομέλεια», Περίοδος Α’ / Συνοδος Β’, τ.Α’, Αθήναι 1976, σ.416).
Δημοκρατικό καθήκον
Αναζητήσαμε το περίφημο έγγραφο των 12 σελίδων στο αρχείο της Βουλής, μας πληροφόρησαν όμως ότι στάθηκε αδύνατο να βρεθεί. Με βάση την προσωπική εμπειρία του γράφοντος για το πώς χειρίζονται οι δημόσιες υπηρεσίες του βαθέος κράτους όσα έγγραφα θεωρούν «ευαίσθητα», ακόμη κι όταν δεν έχουν κάποια απαγορευτική διαβάθμιση, το πιθανότερο είναι αυτές να δόθηκαν χέρι με χέρι, δίχως να κατατεθούν ποτέ επίσημα στην εθνική αντιπροσωπεία.
Βασική συνεισφορά του Αβέρωφ στη δρομολόγηση και μακροημέρευση του μεταπολιτευτικού κοινοβουλευτικού καθεστώτος υπήρξε άλλωστε η λειτουργία του ως εγγυητή του ξεπλύματος όσων από τους δευτεροκλασάτους χουντικούς στρατιωτικούς ήταν διατεθειμένοι να ξεχάσουν τα παλιά μεγαλεία και να συμμορφωθούν με τη νέα δημοκρατική τάξη πραγμάτων. Δημόσια ανακοίνωση θυτών και θυμάτων θα γεννούσε αυτόματα απαιτήσεις για δικαστική τακτοποίηση –σε μια εποχή που, κατά δήλωση του ίδιου του Καραμανλή (στο υπουργικό συμβούλιο της 6/3/1975), «όλος ο στρατός ήταν χούντα». Οπως ακριβώς συνέβη και με τον περίφημο «Φάκελο της Κύπρου», μια κάποια ομερτά κρίθηκε πιθανότατα και εδώ προτιμότερη από το άνοιγμα του ασκού του Αιόλου.
Μισόν αιώνα μετά οι λόγοι που υπαγόρευσαν εκείνη την αυτοσυγκράτηση (και μερική αυτολογοκρισία) έχουν καταφανώς πάψει να υφίστανται από πολύ καιρό. Στοιχειώδες δημοκρατικό χρέος επιβάλλει, αντίθετα, τη δημοσιοποίηση του σχετικού φακέλου από το υπουργείο Αμυνας, ώστε ο ελληνικός λαός να μάθει γι’ αυτή την κρυμμένη πτυχή μιας τόσο κρίσιμης στιγμής της πρόσφατης ιστορίας του. Ο κ. Παναγιωτόπουλος έχει τον λόγο. Σε τελική ανάλυση ο προκάτοχός του που αποκάλυψε κάποτε τη μισή απ’ αυτή την αλήθεια ανήκε, κι αυτός, σε μια κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας.
