• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    28°C 25.1°C / 29.7°C
    0 BF
    38%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    25°C 22.5°C / 27.1°C
    1 BF
    61%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    26°C 24.0°C / 28.2°C
    3 BF
    58%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 25.9°C / 25.9°C
    2 BF
    34%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.9°C / 23.9°C
    1 BF
    53%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 21.4°C / 27.1°C
    1 BF
    48%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 22.8°C / 25.4°C
    1 BF
    21%
  • Αγρίνιο
    Σποραδικές νεφώσεις
    27°C 23.0°C / 28.6°C
    0 BF
    40%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.4°C / 26.5°C
    4 BF
    58%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    26°C 24.9°C / 25.9°C
    2 BF
    47%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.0°C / 25.4°C
    3 BF
    50%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.6°C / 23.7°C
    0 BF
    69%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.9°C / 26.9°C
    4 BF
    57%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    26°C 24.5°C / 25.9°C
    3 BF
    53%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    24°C 24.0°C / 28.5°C
    2 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.8°C / 25.4°C
    3 BF
    56%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    28°C 25.3°C / 29.9°C
    2 BF
    33%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.1°C / 23.3°C
    0 BF
    62%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 23.4°C / 27.8°C
    2 BF
    69%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    26°C 25.8°C / 25.8°C
    3 BF
    23%

Τζον Μέιναρντ Κέινς | Τζόρτζιο Λα Μάλφα

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ετεροδοξία του Κέινς

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Συμπληρώθηκαν φέτος 85 χρόνια από την έκδοση του έργου του Τζον Μέιναρντ Κέινς «Η γενική θεωρία της απασχόλησης, του τόκου και του χρήματος». Στο σπουδαίο αυτό έργο αναφέρεται το ακόλουθο άρθρο του Ιταλού οικονομολόγου και πολιτικού Τζόρτζιο Λα Μάλφα.


«Γράφω ένα βιβλίο για την οικονομική θεωρία το οποίο, θεωρώ, θα αλλάξει επαναστατικά σε μεγάλο βαθμό –όχι αμέσως αλλά στο διάστημα των προσεχών δέκα ετών- τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος σκέφτεται για τα οικονομικά προβλήματα. Δεν έχω προς το παρόν την αξίωση να με πιστέψεις, αλλά από τη μεριά μου όχι μόνον το ελπίζω, αλλά έχω την απόλυτη εσωτερική βεβαιότητα». Ετσι έγραφε στις αρχές του 1935 ο Τζον Μέιναρντ Κέινς στον Τζορτζ Μπέρναρντ Σο. Μετά από ένα χρόνο, τον Φεβρουάριο του 1936, κυκλοφορούσε στα βιβλιοπωλεία «Η γενική θεωρία της απασχόλησης, του τόκου και του χρήματος», το βιβλίο που πράγματι, μέσα σε λίγα χρόνια, θα άλλαζε επαναστατικά την οικονομική σκέψη και θα έθετε τις βάσεις της κατοπινής οικονομικής πολιτικής. [Ελληνική έκδοση: Παπαζήσης 2001]. Αξίζει τον κόπο να μιλήσουμε ξανά γι’ αυτό, τώρα που οι ιδέες του Κέινς επανέρχονται για να κυριαρχήσουν στην παγκόσμια σκηνή.

Οταν εκδόθηκε η «Γενική θεωρία...» υπήρχε μεγάλη προσμονή. Φαντάζονταν ότι το βιβλίο θα άγγιζε τα οικονομικά προβλήματα της εποχής και κυρίως το πρόβλημα της μαζικής ανεργίας, που είχε αυξηθεί υπερβολικά μετά την κρίση του 1929. Κανείς όμως, εκτός από έναν περιορισμένο κύκλο οικονομολόγων, δεν γνώριζε ή δεν μπορούσε να φανταστεί περί τίνος επρόκειτο. Στην πραγματικότητα, το βιβλίο είχε μιαν εξέλιξη απρόσμενη ακόμα και για τον Κέινς.

Αρχικά, το 1931, ο Κέινς είχε σκεφτεί να ερευνήσει τη «νομισματική θεωρία της παραγωγής», δηλαδή την επίδραση του νομίσματος στην παραγωγική δραστηριότητα –ένα θέμα ακαδημαϊκό. Βαθμιαία όμως το βιβλίο έγινε η αφορμή για μια ριζική κριτική των κυρίαρχων οικονομικών θεωριών και ιδιαίτερα του φιλελεύθερου οπτιμισμού, σύμφωνα με τον οποίο τα οικονομικά συστήματα της αγοράς εγγυώνται αυτόματα την επίτευξη και τη διατήρηση της πλήρους απασχόλησης. Το ότι ο Κέινς δεν συμμεριζόταν τον φιλελεύθερο οπτιμισμό ήταν γνωστό χάρη στις ετερόδοξες ιδέες, που είχε ο ίδιος συχνά αναπτύξει με τα γραπτά του ήδη από τη δεκαετία του 1920. Το 1932, το βιβλίο που έγραφε πήρε μιαν εν μέρει απρόσμενη κατεύθυνση.

Ξαναδιαβάζοντας ένα κείμενο για τον Μάλθους εν όψει μιας συλλογής βιογραφικών γραπτών, ο Κέινς ανακάλυψε ότι στις αρχές του 19ου αιώνα ο Ντέιβιντ Ρικάρντο και ο Ρόμπερτ Μάλθους είχαν μεταξύ τους μια θεμελιώδη συζήτηση, της οποίας είχαν χαθεί τα ίχνη, καθώς θεωρούνταν χαμένη η αλληλογραφία τους. Ο Πιέρο Σράφα όμως, «από τον οποίο τίποτα δεν είναι κρυφό» -όπως έγραψε ο Κέινς-, κατόρθωσε να βρει αυτή την αλληλογραφία, από την οποία προέκυπταν οι λόγοι της σύγκρουσης μεταξύ των δυο οικονομολόγων. Ο Ρικάρντο είχε μελετήσει «τη θεωρία της διανομής του προϊόντος σε συνθήκες ισορροπίας». Ο Μάλθους αντίθετα είχε επικεντρωθεί «σε αυτό που καθορίζει την ποσότητα της παραγωγής καθημερινά στον πραγματικό κόσμο». Σε αυτό το σημείο ο Κέινς συμπέραινε ότι η επίδραση του Ρικάρντο ήταν βλαβερή, επειδή είχε αποσπάσει την προσοχή από το πραγματικό πρόβλημα του επιπέδου της παραγωγικής δραστηριότητας και ότι το ζητούμενο ήταν να επιστρέψουμε σε εκείνη τη συζήτηση και να επιβεβαιώσουμε τις συγκεκριμένες ιδέες του Μάλθους εναντίον των θεωρητικών αφαιρέσεων του Ρικάρντο.

Το πρόβλημα ήταν να καταδειχθεί ότι η ορθόδοξη σκέψη ήταν εσφαλμένη. Το 1934, σε μια ραδιοφωνική συνομιλία για το BBC, ο Κέινς είχε επισημάνει το πρόβλημα. Είχε εξηγήσει ότι οι οικονομολόγοι είναι διαιρεμένοι σε δυο μεγάλες κατηγορίες, σχεδόν σε δυο θρησκευτικά «πιστεύω». Από τη μια μεριά είναι εκείνοι «οι οποίοι πιστεύουν ότι στη μακρά περίοδο το οικονομικό σύστημα στο οποίο ζούμε αυτορυθμίζεται, έστω με τριγμούς, στεναγμούς και μουρμουρητά. Στην αντίθετη πλευρά είναι εκείνοι οι οποίοι απορρίπτουν την ιδέα ότι μπορούμε να μιλάμε για μια τάση του τωρινού οικονομικού συστήματος να αυτορυθμίζεται». Αυτοί οι τελευταίοι είναι οι αιρετικοί, επειδή αμφισβητούν μιαν εδραιωμένη θεωρία, τα αδύναμα σημεία της οποίας είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Η κυρίαρχη σκέψη –είχε παρατηρήσει- έχει κλειστεί σε ένα οχυρό, το οποίο πρέπει να γκρεμιστεί προκειμένου να επικρατήσει η ευθυκρισία. «Εγώ –είχε προσθέσει- συμπαρατάσσομαι με τους αιρετικούς. Είμαι πεισμένος ότι το ένστικτό τους και η διορατικότητά τους τους οδηγούν προς τα ορθά συμπεράσματα, αλλά έχω εκπαιδευτεί μέσα στο οχυρό και αναγνωρίζω την εξουσία του και την ισχύ του. Μου είναι αδύνατο να θεωρήσω ικανοποιημένο τον εαυτό μου, όσο δεν θα έχω προσδιορίσει το ελάττωμα σε εκείνο το μέρος του ορθόδοξου συλλογισμού, που οδηγεί σε συμπεράσματα τα οποία μου φαίνονται απαράδεκτα».

Η «Γενική θεωρία...» είναι η προσπάθεια του Κέινς να προσδιορίσει «το ελάττωμα» του νεοκλασικού συστήματος και να καταδείξει πως και γιατί ένα σύστημα της αγοράς μπορεί να μην επιτυγχάνει την πλήρη απασχόληση. «Οι ιδέες που τόσο επίπονα αναπτύσσονται εδώ –έγραφε στον πρόλογο- είναι εξαιρετικά απλές και θα έπρεπε να είναι προφανείς. Η δυσχέρεια δεν βρίσκεται στις νέες ιδέες, αλλά στην αποκόλληση από τις παλιές που, τουλάχιστον για όσους μεγαλώσαμε με αυτές, διακλαδώνονται σε κάθε γωνιά του μυαλού μας».

Ο Κέινς θα τα καταφέρει καλύτερα ένα χρόνο αργότερα, το 1937, με ένα άρθρο στο Quarterly Journal of Economics με το οποίο απαντούσε σε τέσσερα άρθρα επιφανών οικονομολόγων του καιρού του, που ασκούσαν δριμεία κριτική στις θέσεις του. Σε αυτό το άρθρο με τίτλο «Η γενική θεωρία της απασχόλησης», ο Κέινς επαναπρότεινε τον σκελετό της «Γενικής θεωρίας…» με τρόπο πολύ απλό και πειστικό. Εθετε στο επίκεντρο του συστήματος τις προσδοκίες των επιχειρηματιών. Αυτές είναι που καθορίζουν την πορεία του οικονομικού συστήματος.

Το μέλλον είναι αβέβαιο και επομένως οι επιχειρηματίες οφείλουν να ποντάρουν σε αυτό. Αν αυτοί βλέπουν το μέλλον θετικά τότε θα επενδύσουν, θα προσλάβουν τους εργαζόμενους και ο μηχανισμός του πολλαπλασιαστή θα δικαιώσει και θα ενισχύσει τον οπτιμισμό τους. Αν αυτοί είναι απαισιόδοξοι, αν τα «ζωώδη ένστικτά» τους (animal spirits) είναι αδύναμα, δεν θα επενδύσουν, η ανεργία θα εξαπλωθεί και ο πολλαπλασιαστής θα συντείνει στην πτώση του επιπέδου της παραγωγικής δραστηριότητας και της απασχόλησης. Ιδού γιατί γίνεται αναγκαία η δράση του κράτους μέσω της νομισματικής πολιτικής ή μέσω των δημόσιων επενδύσεων.

Το ζητούμενο είναι να καλυφθούν τα κενά που οι προσδοκίες των επιχειρηματιών μπορεί να δημιουργήσουν στη συνολική ζήτηση. Χρειάζεται η δημόσια δράση για να αντισταθμίζει τις φάσεις αδυναμίας του καπιταλισμού. Ο Κέινς μάλιστα έτεινε να θεωρεί ότι με τη βαθμιαία συσσώρευση του κεφαλαίου θα μειώνονταν όλο και περισσότερο οι προσδοκίες των καπιταλιστών για κέρδη και ότι επομένως θα γινόταν αναγκαία «μια ευρεία κοινωνικοποίηση των επενδύσεων» από μέρους του κράτους. Σε αυτό το μέλλον δεν τον δικαίωσε. Τον δικαίωσε όμως για το γεγονός ότι από μόνος του ο αυθόρμητος μηχανισμός της αγοράς δεν αρκεί. […]

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Επικριτές του γαλλικού Μάη
Πενήντα χρόνια μετά τον Μάη του ’68 και η συζήτηση για το νόημα και τον χαρακτήρα εκείνης της εξέγερσης δεν έχει τελειωμό. Το κείμενο είναι απόσπασμα συνέντευξης του φιλοσόφου Σερζ Οντιέ, στο περιοδικό «L’...
Επικριτές του γαλλικού Μάη
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Πού βαδίζει η Ευρώπη;
Εξήντα χρόνια μετά τη Συνθήκη της Ρώμης, παρακολουθούμε την κρίση εκείνου του μεγάλου σχεδίου που ήταν η διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και, παράλληλα, την κρίση των εθνικών μας δημοκρατιών. Ενας σημαντικός...
Πού βαδίζει η Ευρώπη;
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Το νόημα της προόδου
Απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο Γάλλος οικονομολόγος Ντανιέλ Κοέν στο περιοδικό «L’ Obs». «Ούτε ο Ρουσό ούτε και ο Ανταμ Σμιθ ακόμη τρέφουν αυταπάτες για τον χειραφετητικό ρόλο του υλικού πλούτου. Η ιδέα ότι...
Το νόημα της προόδου
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Μια ηθική για… εγωιστές
Το ακόλουθο κείμενο του Βουλγαρογάλλου στοχαστή Τσβετάν Τοντορόφ (1939-2017) είναι απόσπασμα από το βιβλίο του «Lire et vivre» (Robert Laffont 2018), που συγκεντρώνει άρθρα και δοκίμιά του και εκδόθηκε μετά...
Μια ηθική για… εγωιστές

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας