Ο ανατρεπτικός τους χαρακτήρας προδίδεται ήδη από το όνομά τους: «Εξαναγκαστική Ψυχαγωγία» (ένας τρόπος να αποδοθεί το «Forced Entertainment»). Ακόμη περισσότερο όταν μιλάμε για μια κολεκτίβα που επιβιώνει στην… κοινωνία του θεάματος εδώ και 40 χρόνια. Και έχει ενδιαφέρον πώς αυτή η βρετανική συλλογικότητα «μεταφράζει» τις κοινωνικές εμπειρίες σε θεατρική αναπαράσταση, πώς παρουσιάζει τις τραγικές, σκληρές, αμφίσημες αλλά και κωμικές πλευρές της ζωής.
Στο «Signal to Noise», τη νέα τους διεθνή συμπαραγωγή που παρουσιάζουν στο Φεστιβάλ Αθηνών σήμερα και αύριο (Πειραιώς 260) βάζουν στο στόχαστρο τον άνθρωπο και την επικοινωνία: άτομα αποξενωμένα, στο μεταίχμιο μεταξύ φυσικού και τεχνητού· αιχμάλωτα φράσεων ηλεκτρονικών υπολογιστών. Μπορεί τα ανθρώπινα σώματα να επιμένουν να παίζουν, να φορούν κοστούμια και περούκες, να αποδιοργανώνουν και αναδιοργανώνουν διαρκώς τη σκηνή, αλλά σε διατάξεις που φαίνονται όλο και πιο άχρηστες, όλο και πιο παράλογες. Και είναι η απόλυτη σοβαρότητα με την οποία το κάνουν, χωρίς συναίσθημα, σαν να αναπαράγουν απρόσωπες κοινωνικές συμβάσεις. Αυτή η οδυνηρά κωμική χορογραφία ασυντόνιστης επικοινωνίας ανάμεσα στις λέξεις και τη γλώσσα του σώματος απηχεί θλιβερά ερωτήματα: «Πώς αντιδρά το σώμα όταν η φωνή, η γλώσσα, το περιεχόμενο και η έκφραση είναι προκαθορισμένα; Είναι αυτό το χέρι μου; Είναι αυτή η φωνή μου; Σε ποιο βαθμό, άραγε, αυτό που σκεφτόμαστε, αυτό που είμαστε, παράγεται από την τεχνητή νοημοσύνη;». Οπως διαβάζουμε στο κείμενο που συνοδεύει την παράστασή τους, «το Signal to Noise σκιαγραφεί μια μεγαλειώδη και ανησυχητική εικόνα της περιορισμένης και αλλοιωμένης νοητικής μας κατάστασης».
Αλίμονο αν μια συνεταιριστική εφημερίδα δεν την ενδιέφερε τι λέει μια κολεκτίβα. Αναζητήσαμε απαντήσεις από τον σκηνοθέτη της παράστασης Τιμ Ετσελς, ο οποίος θεωρεί την κλιματική καταστροφή ως τη μεγαλύτερη απειλή της ανθρωπότητας που τροφοδοτεί όλα τα σύγχρονα δράματα, ακόμη και τον εθνικισμό και τονίζει ότι «η εξορυκτική λογική του καπιταλισμού θα μας αφήσει όλους να πεθάνουμε αν δεν εργαστούμε για να τον επιβραδύνουμε ή να τον σταματήσουμε».
● Τι σας εμπνέει στη δουλειά σας;
Βλέπω τις πρόβες στο στούντιο ως ένα είδος ερευνητικού εργαλείου – ένα μέρος όπου μπορούμε να εξερευνήσουμε ιδέες, να δοκιμάσουμε πράγματα, να πειραματιστούμε. Η ελπίδα είναι ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία μπορούμε να δημιουργήσουμε έργα που μας εκπλήσσουν – που μας ταξιδεύουν σε νέα μέρη και νέα ερωτήματα. Σκέφτομαι επίσης να χρησιμοποιήσω τις πρόβες στο στούντιο ως τρόπο για να μετρήσω τη θερμοκρασία του έξω κόσμου. Ως ομάδα ψάχνουμε στο δωμάτιο, δουλεύουμε σκληρά στο στούντιο, αλλά αυτό που ελπίζουμε είναι ότι αυτό που αντανακλούμε συνδέεται με τον έξω κόσμο – με τις ζωές που ζούμε και τις ερωτήσεις που έχουμε στη ζωή μας.
● Τι πραγματεύεται το έργο που θα δούμε στην Αθήνα;
Σε ένα απλό επίπεδο -όσον αφορά το τι βλέπετε στη σκηνή- πρόκειται για έναν διαχωρισμό μεταξύ φωνών και σωμάτων. Ετσι, οι φιγούρες που βλέπουμε στη σκηνή είναι υβριδικές: οι σωματικές προσπάθειες των ερμηνευτών συνυφασμένες με μηχανικές φωνές. Είναι ένα πολύ παράξενο κομμάτι για να το παρακολουθείς, κωμικό, παράλογο αλλά και ανησυχητικό.
Πρόκειται για τη σύγχρονη εμπειρία, για τη ζωή σε έναν κόσμο όπου η ανθρώπινη δράση και η εμπειρία πλαισιώνονται από την τεχνολογία και τα μέσα ενημέρωσης. Εχει να κάνει με το πώς υπάρχουμε πάντα σε σχέση με τα μέσα: τις εικόνες, τα κείμενα και τις φαντασιώσεις των μέσων. Αφορά επίσης τη σχέση μεταξύ του ανθρώπινου κόσμου και του κόσμου των ιστοριών και των εικόνων που κατασκευάζουμε.
● Είναι οι σκέψεις και οι πράξεις μας κατά κάποιον τρόπο προκαθορισμένες, όπως υπαινίσσεται το έργο;
Αυτά που μπορούμε να πούμε και αυτά που μπορούμε να σκεφτούμε είναι πάντα κατά κάποιον τρόπο πλαισιωμένα από τα εργαλεία που έχουμε για να εκφραστούμε. Ετσι, η προφορική και η γραπτή γλώσσα μάς επιτρέπει να επικοινωνούμε αλλά ταυτόχρονα οδηγεί αυτή την επικοινωνία προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις. Αρα πάντα υπάρχει δυνατότητα και πάντα υπάρχει περιορισμός. Δεν είμαστε εγκλωβισμένοι, αλλά δεν είμαστε και «ελεύθεροι». Αυτή είναι η φύση της κατάστασης, αυτός είναι ο τρόπος που έχουμε να ζούμε.
● Πιστεύετε ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι απειλή ή βοηθητικό εργαλείο;
Μπορεί να είναι και τα δύο φυσικά, αλλά αυτή τη στιγμή είμαι περισσότερο συντονισμένος προς τις απειλές. Αυτή τη στιγμή, ενώ χρειαζόμαστε ανθρώπινες φωνές, με προοπτικές ριζωμένες στην εμπειρία και τις ανησυχίες μας, αντίθετα, πνιγόμαστε σε μη ανθρώπινες φωνές.
● Ποια θεωρείτε ότι είναι η απειλή της εποχής μας;
Η κλιματική καταστροφή είναι η μεγαλύτερη απειλή και αυτή τη στιγμή είναι δελεαστικό να δούμε όλες τις άλλες απειλές μέσα από αυτήν. Η επιδείνωση της κλιματικής κατάστασης κάνει τους πόρους περισσότερο δυσεύρετους και τροφοδοτεί τη μετανάστευση, τους πολέμους, τα δράματα για τους πόρους καθώς και τον δεσποτισμό και τους εθνικισμούς που απειλούν τις δημοκρατίες μας. Η εξορυκτική λογική του καπιταλισμού θα μας αφήσει όλους να πεθάνουμε αν δεν εργαστούμε για να τον επιβραδύνουμε ή να τον σταματήσουμε.
● Καθώς η συνέντευξη θα δημοσιευτεί σε μια συνεταιριστική εφημερίδα θα μας ενδιέφερε να μας πείτε πώς λειτουργείτε και τα καταφέρνετε 40 χρόνια;
Η Forced Entertainment είναι μια κολεκτίβα, μια συλλογικότητα για την οποία συνεργαζόμαστε μαζί εδώ και 40 χρόνια. Κάνουμε τη δουλειά μαζί, παίρνουμε όλες τις σημαντικές αποφάσεις μαζί, κατέχουμε το έργο καλλιτεχνικά μαζί. Είναι μια μακρά δέσμευση για έναν άλλο τρόπο εργασίας, πολιτικά και κοινωνικά -πολύ διαφορετικό από την κληρονομιά που διέπει το μεγαλύτερο μέρος του θεάτρου. Για εμάς υπάρχει επίσης μια κατανόηση ότι αυτό που κάνουμε μαζί -συνδυάζοντας τις ιδέες και τις παρορμήσεις μας, δημιουργώντας έργο που έχει ένταση μεταξύ των διαφορετικών προσεγγίσεων και αντιλήψεών μας- έχει επίσης μια μοναδική δύναμη, μια διαφορετική συλλογική ενέργεια από αυτήν που έχουν τα μοναδικά οράματα στα οποία έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ στο θέατρο.
♦ Πληροφορίες: «Signal to Noise».
Σύλληψη και επινόηση: Forced Entertainment.
Σκηνοθεσία: Tim Etchells.
Δραματουργία: Tyrone Huggins.
Σχεδιασμός φωτισμού: Nigel Edwards.
Σχεδιασμός ήχου: Tim Etchells & John Avery.
Σκηνικά: Richard Lowdon.
Επινόηση – ερμηνεία: Robin Arthur, Seke Chimutengwende, Richard Lowdon, Claire Marshall, Cathy Naden, Terry O’Connor.
Πειραιώς 260 Χώρος Δ. 26-27/6 στις 9 μ.μ. Εισιτήρια 5-40€, aefestival.gr και more.com. Στις 26 Ιουνίου, μετά την παράσταση θα ακολουθήσει συζήτηση με τους συντελεστές.
