Ο Γιάννης Μαυριτσάκης στην «Εφ.Συν.»: «Οι έτοιμες ιδέες είναι ήδη νεκρές»

Οποιος έχει παρακολουθήσει έργο του Γιάννη Μαυριτσάκη (τα «Wolfgang», «Κωλοδουλειά», «Μετατόπιση προς το ερυθρό», «Rayman ούρλιαξε», «Η επίκληση της γοητείας» κ.ά. στο Εθνικό Θέατρο, τη φεστιβαλική Πειραιώς, τη «Σφενδόνη», τις «Ροές») ή έχει διαβάσει τα μυθιστορήματά του («Σακραμέντο», «Χαρράν», και τα δύο από την «Οδό Πανός»), ξέρει ότι οι πληροφορίες που προηγούνται της προσωπικής εμπειρίας είναι συχνά αποπροσανατολιστικές.

Το συγγραφικό σύμπαν του πρώην ηθοποιού εξελίσσεται κάθε φορά κάπως ως (εύληπτο πάντως) φιλοσοφικό αίνιγμα με όρους υποκειμενικότερους απ’ ό,τι συνήθως, αφήνοντας τον θεατή-αναγνώστη να έρθει μόνος του αντιμέτωπος με τη συγγραφική συνθήκη και μόνος του να καταλήξει στα συμπεράσματά του. Υπάρχουν βέβαια κάποιες «σταθερές», όσες ορίζουν σε αδρές γραμμές το ύφος του συγγραφέα που έχει αναγνωριστεί και εκτός των συνόρων ως μία από τις ενδιαφέρουσες φωνές του σύγχρονου ευρωπαϊκού θεάτρου: ο σκληρός ρεαλισμός που συνυπάρχει με την ποιητικότητα, η απουσία ουσιαστικά συγκεκριμένου τόπου και χρόνου (παρά την παραπλανητική επίφαση), τα στοιχεία new age τεχνολογίας ή επιστημονικής φαντασίας, η αποσύνθεση, η αποδόμηση, η δυστοπία.

Θα είναι έτσι και το νέο του έργο «Grauts» που σε δική του σκηνοθεσία παρουσιάζεται 6 και 7 Ιουνίου στην Πειραιώς 260 (Χώρος Η); Η δράση τοποθετείται «στο πλατό μιας τηλεοπτικής συνέντευξης την εποχή της εκτόξευσης των διαπλανητικών Βόγιατζερ. Στον απόηχο των πειραματισμών με LSD, ένα σκηνοθετημένο talk show ισορροπεί ανάμεσα στο ντοκουμέντο, την παραίσθηση και τη συναυλία». Τα πρόσωπα είναι ο Παρουσιαστής (Μιχάλης Βαλάσογλου), η Αρχηγός της Σέχτας (Κλεοπάτρα Μάρκου), η Καμεραγούμαν (Μαρία Βούρου), ο Φλορ μάνατζερ (Σταύρος Κώττας) και η Μακιγιέζ (Ελένη Καστανιώτη) και μεταξύ τους συντελείται ένα παιχνίδι εξουσίας, ελέγχου, απόκρυψης της αλήθειας στο όνομά της. Βασικό δραματουργικό ρόλο παίζει ο περίφημος κύκλος «Τραγουδιών για τα Νεκρά Παιδιά» (Kindertotenlieder) του Μάλερ σε ποίηση του Ρίκερτ, διασκευασμένος από τον Τηλέμαχο Μούσα σε ψυχεδελικές και πανκ παραλλαγές, που «εισβάλλουν» οργανικά και εκτελούνται ζωντανά από το επί σκηνής συγκρότημα στο οποίο τραγουδιστής είναι ο Blaine L. Reininger.
Grauts τι είναι; Μπορεί κάποιος να σκεφτεί ότι είναι θόρυβος, τραύμα, χίλια πράγματα…

«Είναι αδύνατον να δω την ομορφιά αποκομμένη από την ασχήμια που τη γεννάει»

Grauts είναι ο ήχος του έργου και της παράστασης. Ασχημος και ενοχλητικός. Μια στομαχική διαταραχή μετά από κακό φαγητό. Η παράσταση ανοίγει μια πόρτα προς το ανοίκειο.

● Σας ενδιαφέρει το τηλεοπτικό πλατό ως σκηνικό της ανθρώπινης γελοιότητας, ως πεδίο εξουσίας ή ως ένα «παιχνίδι» μαύρου χιούμορ που φέρνει στη θεατρική σκηνή την απόλυτη αντιστροφή του θεάτρου;

Το τηλεοπτικό πλατό με ενδιέφερε ως τόπος κατασκευής ενός ψέματος που προβάλλεται ως απόλυτη αλήθεια, αλλά φυσικά δεν πρόκειται κυριολεκτικά για τηλεοπτικό πλατό. Ο τόπος του Grauts είναι ένας τόπος εσωτερικός, μεταμφιεσμένος σε στούντιο.

● Το Grauts τοποθετείται λοιπόν σ’ έναν χώρο κατασκευασμένης «αλήθειας». Στη σημερινή εποχή των social media, των fake news και της τεχνητής νοημοσύνης, πού βρίσκεται η… πραγματική πραγματικότητα;

Νομίζω εκεί που βρισκόταν πάντα. Στις στιγμές που ερχόμαστε αντιμέτωποι με τη φθορά, την ανεπάρκεια και τη θνητότητα.

● Στα έργα σας επανέρχεται η αίσθηση ότι ο κόσμος βρίσκεται σε φάση αποσύνθεσης. Πιστεύετε ότι σήμερα ζούμε μια νέα μορφή ομαδικής παραίτησης, παρατηρώντας σε οθόνες απαθείς την καταστροφή;

Δεν είμαι ο κατάλληλος άνθρωπος να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα. Βλέπω την αποσύνθεση παντού, ακόμα και πίσω από μια εικόνα ομορφιάς. Κοιτάζω ένα ωραίο δάσος και την ίδια στιγμή σκέφτομαι τον αγώνα επιβίωσης των οργανισμών που κρύβονται στα φυλλώματα των δέντρων. Βλέπω ένα ωραίο πρόσωπο και το φαντάζομαι φαγωμένο από την αρρώστια και τα γηρατειά. Τρώω το μπιφτέκι μου και σκέφτομαι το μοσχάρι που το άρπαξαν από τη μάνα του και το έσυραν πρωί πρωί στο σφαγείο. Είναι αδύνατον να δω την ομορφιά αποκομμένη από την ασχήμια που τη γεννάει.

● Η μουσική εν προκειμένω του Μάλερ (όπως κι ο «Μεσσίας» του Χέντελ στο «Rayman ούρλιαξε») είναι το στοιχείο που μας επαναφέρει στην αμεσότητα μιας μη λεκτικής (και άρα μη πρόσφορης προς υπονόμευση) επικοινωνίας του μηνύματος και του ουσιώδους;

Δεν τα είχα συνδέσει μέσα μου, αλλά, ναι, ίσως είναι αυτό που λέτε, ότι η μουσική, και μάλιστα τέτοια μουσική, μπορεί να γίνει φορέας ενός νοήματος που εγώ θα απέφευγα ή θα δυσκολευόμουν να καταγράψω. Στην περίπτωση πάντως των Kindertotenlieder περισσότερο κι από τη μουσική του Μάλερ με ενδιέφερε η ποίηση του Φρίντριχ Ρίκερτ. Γι’ αυτό και φρόντισα οι στίχοι των τραγουδιών, που είναι στα γερμανικά, να υπάρχουν σε υπέρτιτλους, είναι αναπόσπαστο μέρος της δραματουργίας.

● Το δελτίο Τύπου «παίζει» και με ακόμα μία αντιστροφή του περίφημου στίχου του Ελιοτ: «Το σόου δεν τελειώνει με κλαυθμύρισμα, τελειώνει με πάταγο» γράφει, σε αντιδιαστολή με το «Ετσι τελειώνει ο κόσμος. Οχι με έναν βρόντο, μα μ’ έναν λυγμό». Είναι η φράση που με έκανε να αναρωτηθώ εάν το έργο σας δεν είναι μαύρη κωμωδία…

Καταρχάς να σας πω ότι τρέμω τα δελτία Τύπου. Λειτουργούν ως παγίδα για όλους. Για τους ανθρώπους του Τύπου, για το κοινό, για τον ίδιο τον καλλιτέχνη. Πρέπει, υποτίθεται, μέσα σε λίγες φράσεις να μιλήσεις γι’ αυτό που κάνεις έτσι ώστε να γίνει ελκυστικό και εμπορεύσιμο. Τα δελτία Τύπου αφήνουν πάντοτε απέξω το σημαντικότερο κομμάτι, αυτό που είναι αδύνατον να περιγραφεί. Ακόμα κι όταν ένα δελτίο Τύπου δείχνει ότι προσπαθεί να πάει κόντρα, στην πραγματικότητα παίζει το παιχνίδι από την ανάποδη. Στο θέατρο πάντως που κάνω δεν ισχύουν αυτές οι κατηγοριοποιήσεις. Τώρα πια δεν υπάρχει έργο για μένα, υπάρχει μόνο παράσταση. Η παράσταση είναι το έργο και βρίσκεται πέρα από το τραγικό και το κωμικό. Δεν έχει αναφορές που να της παρέχουν κάποιου είδους ασφάλεια.

● Οι ήρωές σας μοιάζουν εγκλωβισμένοι σε συστήματα ελέγχου: εργασία, media, εξουσία, κανονικότητα. Σας ενδιαφέρει περισσότερο η πολιτική καταπίεση ή η εσωτερικευμένη υποταγή;

Τα συστήματα ελέγχου που αναφέρετε καθρεφτίζουν, κατά τη γνώμη μου, ένα μεγαλύτερο σύστημα ελέγχου που περιλαμβάνει όλα τα άλλα. Το σύστημα που ελέγχει την πείνα, τη δίψα, τις επιθυμίες μας, τη ζωή και τον θάνατό μας. Από αυτό το σύστημα είναι αδύνατον να ξεφύγει κανείς, είναι δέσμιός του από την πρώτη κιόλας στιγμή που υπάρχει. Πρόκειται για απόλυτη υποταγή.

● Εχετε πει ότι δεν κάνετε «κριτική στην κοινωνία», αλλά μιλάτε για την ανθρώπινη κατάσταση, συχνά μάλιστα με όρους σκληρού ρεαλισμού. Αυτό είναι μια πολιτική στάση όμως, που νομίζω πως περιλαμβάνει την κοινωνική κριτική…

Αυτή η δήλωσή μου ακούγεται τώρα κάπως βαρύγδουπη και αμήχανη αλλά είναι αληθινή. Δεν εμπιστεύομαι τους αυτόκλητους κήνσορες, κάτι κρύβουν. Μπορεί όμως απλώς να είμαι καχύποπτος.

● Στα έργα σας η τεχνολογία δεν εμφανίζεται ποτέ ουδέτερη. Σας φοβίζει η είσοδος της AI στην τέχνη και στη δημόσια ζωή, σας γοητεύει ή απλώς την παρατηρείτε με περιέργεια;

Η AI, όχι, δεν με φοβίζει καθόλου. Η τεχνολογία που εμφανίζεται στα έργα μου είναι μια μεταμφίεση του υπερφυσικού. Δεν έχει πρόσωπο αλλά έχει δύναμη και εξουσία επάνω μας. Πρόκειται για μια δομή εξαιρετικά περίπλοκη, πέρα από τη δική μας ικανότητα κατανόησης. Αυτή είναι μια διαπίστωση που όταν την κάνω με γεμίζει μελαγχολία, αλλά από την άλλη εξακολουθώ να πιστεύω στη δυνατότητα μιας ανακάλυψης ή μιας φώτισης.

● Εξακολουθείτε όταν γράφετε να περνάτε μέρες χωρίς να μιλήσετε σε άνθρωπο;

Εχω περάσει μεγάλα χρονικά διαστήματα όπου οι μόνες ζωντανές επικοινωνίες που είχα ήταν με τους ανθρώπους των καταστημάτων που προμηθευόμουν τα απαραίτητα. Σκέφτομαι αυτούς τους ανθρώπους ως φίλους μου. Νομίζω κι εκείνοι το ίδιο. Οταν γράφω μπαίνω σε mode αυτοπειθαρχίας, οι επαφές μου με το περιβάλλον περιορίζονται, αλλά πάντα χαίρομαι αυτή την ευγενική ανταλλαγή τετριμμένων φράσεων. Είναι θεραπευτική.

● Εχετε περιγράψει τον εαυτό σας ως βαθιά εσωστρεφή. Η συγγραφή είναι τρόπος επικοινωνίας ή τρόπος προσωπικής ανασύνταξης;

Γράφoντας δίνω απαντήσεις στα ερωτήματά μου, που βέβαια δεν είναι μόνο δικά μου. Κάθε φορά που ξεκινάω ένα καινούργιο κείμενο, ελπίζω κάτι να μάθω. Το ίδιο συμβαίνει και τώρα με την παράσταση, η ίδια λειτουργία. Δεν έχω κάτι έτοιμο να πω, οι έτοιμες ιδέες είναι ήδη νεκρές. Συντονίζομαι με μια περιοχή έξω από μένα, παίρνω σήματα και προσπαθώ να τα αποκωδικοποιήσω. Τα θεατρικά μου έργα, όπως και τα μυθιστορήματά μου, μου αρέσει να τα σκέφτομαι περισσότερο ως χρησμούς, ότι έρχονται σε μένα από αυτήν την περιοχή που σας ανέφερα. Ετσι διατηρώ τη μαγεία της δημιουργίας και το ενδιαφέρον μου γι’ αυτήν, αλλιώς νομίζω θα είχε εξαντληθεί.

● Η σχέση σας με την υποκριτική έληξε διά παντός; Γιατί δεν παίζετε στα έργα σας;

Οταν αποφάσισα να μην ξαναπαίξω ήξερα ότι θα ήταν οριστικό. Δεν ήταν εύκολη απόφαση, εκείνη την εποχή μάλιστα έφερα σε πολύ δύσκολη θέση ανθρώπους που εκτιμούσα και συνοδοιπορούσα μαζί τους, εγκατέλειψα μια παράσταση που μόλις είχε ξεκινήσει. Πέρασα πολύ γρήγορα στην άλλη πλευρά, ποτέ δεν ένιωσα νοσταλγία για την υποκριτική, μόνο στους εφιάλτες μου επιστρέφω καμιά φορά.

info:
Πληροφορίες και εισιτήρια: https://aefestival.gr/festival_events/grauts/