Δεν έρχεται απλά από μακριά. Πρόκειται για το πρώτο σωζόμενο μυθιστόρημα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, γραμμένο από τον Χαρίτωνα, τον 1ο αι. μ.Χ. Είναι το «Χαιρέας και Καλλιρρόη» και αφορά την ερωτική ιστορία δύο εφήβων ενώ εξελίσσεται σχεδόν όπως η Οδύσσεια: περιέχει ταξίδια, πολέμους, πειρατές, χώρες, περιπέτειες. Αλλά το πιο απίστευτο απ’ όλα είναι πως ξεκινάει με μία (παρ’ oλίγον) γυναικοκτονία: ο Χαιρέας ζηλεύει και χτυπάει την Καλλιρρόη, την οποία μόλις έχει παντρευτεί. Νομίζουν όλοι πως πέθανε, αν και τελικά είναι ζωντανή… και κάπως έτσι ξεκινάει αυτό το -τελικά τόσο σύγχρονο- παραμύθι, που δεν λέει να τελειώσει 2.000 χρόνια τώρα. Ο Άρης Λάσκος διασκεύασε το έργο κειμενικά και δραματουργικά και το σκηνοθέτησε για εφήβους στο πλαίσιο του «Όλη η Ελλάδα, ένας πολιτισμός», μιλήσαμε για την έμφυλη βία, την παραπληροφόρηση, την εφηβεία, τον ιδιοκτησιακό έρωτα, τα ψέματα που λέμε στους άλλους και κυρίως στον εαυτό μας, αλλά και για το αν υπάρχει πραγματική επανόρθωση μετά την κακοποίηση. Η απάντησή του δεν ήταν βολική. Ευτυχώς…
Πώς βρήκες αυτό το κείμενο;
Η αφορμή ήταν η θεματική του φετινού «Όλη η Ελλάδα, ένας πολιτισμός», που είχε να κάνει με το ερώτημα «Πότε ο άνθρωπος είναι πραγματικά άνθρωπος;». Προσωπικά, λόγω της μακράς ενασχόλησής μου με το εκπαιδευτικό θέατρο, το θέατρο για εφήβους, τα εργαστήρια στο Εθνικό, στη Στέγη, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, αλλά και λόγω των σπουδών μου στη διδακτική του θεάτρου, έψαχνα ένα κείμενο που ν’ ανοίγει αυτό το θέμα της αυτογνωσίας. Και τυχαία έπεσα πάνω στο πρώτο σωζόμενο μυθιστόρημα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Αυτό ήταν! Έχει δύο εφήβους, έχει έρωτα, έχει περιπέτεια, μετακινήσεις σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο, πειρατές, πολέμους, βασιλείς, αλλά κυρίως έχει κάτι συγκλονιστικό: πολύ νωρίς, σχεδόν στην αρχή, υπάρχει μια πράξη ακραίας ζήλιας και βίας από τον Χαιρέα προς την Καλλιρρόη. Αυτή η πράξη γίνεται η αφετηρία όλης της περιπέτειας.
Είναι σχεδόν αδιανόητο ότι το πρώτο σωζόμενο ευρωπαϊκό μυθιστόρημα ξεκινάει με μια γυναικοκτονία, ακόμα κι αν αποδεικνύεται τελικά πως ήταν έμφυλη βία.
Είναι πράγματι απίστευτο και τραγικά σύγχρονο. Το έργο αρχίζει με έναν έρωτα που δεν είναι αθώος, γιατί από την αρχή υποβάλλεται σε τρομερή κοινωνική πίεση. Η πόλη, ο λαός, οι οικογένειες, όλοι αποφασίζουν ότι αυτά τα δύο όμορφα παιδιά πρέπει να είναι μαζί. Δεν τους αφήνουν ν’ ανακαλύψουν πραγματικά τι θέλουν. Και μετά έρχεται η ζήλια, η παραπληροφόρηση, τα ψέματα, και η βία. Αυτό δεν είναι καθόλου μακριά από εμάς. Δεν έχουμε Εκκλησία του Δήμου σήμερα, αλλά έχουμε το «τι θα πει ο κόσμος», έχουμε τις σειρές, τα social media, την τραπ, τις εικόνες του έρωτα ως εμμονή. Υπάρχει ακόμα αυτή η ιδέα ότι ο άλλος είναι κάτι που το αποκτάς, ως ιδιοκτησία. Ότι αν τον θέλεις πολύ, κάπως δικαιούσαι να τον ελέγχεις. Αυτό είναι εξαιρετικά επικίνδυνο, ειδικά στις τρυφερές ηλικίες.
Η παράσταση, δηλαδή, μιλά στους εφήβους για τον έρωτα χωρίς να τον γλυκαίνει.
Ακριβώς. Δεν θέλω να πω στους εφήβους πως ο έρωτας είναι κάτι επικίνδυνο. Θέλω να πω ότι χρειάζεται να μάθουμε τι είναι έρωτας και τι δεν είναι. Τι είναι όριο, τι είναι επιθυμία, συνεξάρτηση, εξουσιαστική σχέση. Κανείς δεν γεννιέται γνωρίζοντας αυτά τα πράγματα. Και πολλές φορές μεγαλώνουμε μέσα σε αφηγήσεις που μας λένε ότι η ζήλια είναι απόδειξη αγάπης. Μα όχι, η ζήλια μπορεί να γίνει μηχανισμός βίας.
Η Καλλιρρόη είναι αντικείμενο θαυμασμού, επιθυμίας, διεκδίκησης. Πώς την έβγαλες από τη θέση της ωραίας γυναίκας που όλοι θέλουν;
Ακολούθησα πολύ αυτό που υπάρχει ήδη στο έργο και το μεγέθυνα. Η Καλλιρρόη γίνεται αντικείμενο θαυμασμού, μετά αγοραπωλησίας και δικαστικής διεκδίκησης και, τέλος, τρόπαιο πολέμου. Όλοι θέλουν κάτι από εκείνη: να τη δουν, να την έχουν, να την αγοράσουν, να την κερδίσουν. Και αυτό ακριβώς ήθελα να φανεί ως λάθος τρόπος θέασης. Το ενδιαφέρον είναι ότι η ίδια αργεί πάρα πολύ να πει πραγματικά τι της συνέβη. Δεν λέει αμέσως «με χτύπησε ο Χαιρέας». Αυτή την καθυστέρηση εγώ τη διάβασα ως εσωτερική διαδρομή. Προσπαθεί να καταλάβει τι της συνέβη. Στην αρχή κατηγορεί την ομορφιά της, την καταριέται. Μετά καταλαβαίνει ότι δεν φταίει αυτή, αλλά η ζήλια. Φταίει η ιδιοκτησιακή αντίληψη. Φταίει η βία.
Αυτό ακουμπά και στο σημερινό ερώτημα που ακούγεται τόσο χυδαία συχνά για τα θύματα: «Τώρα το θυμήθηκε;»
Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί εδώ: το θύμα δεν έχει ευθύνη γι’ αυτό που του συνέβη. Αυτό είναι ξεκάθαρο. Όταν μιλάω για ευθύνη, μιλάω για κάτι άλλο: για την ευθύνη απέναντι στον εαυτό, για το πώς κάποια στιγμή βρίσκεις τη δύναμη να δεις την αλήθεια και να την πεις. Πρώτα σ’ εσένα τον/την ίδιο/α. Υπάρχει πολλές φορές ένα ζωτικό ψεύδος, που δεν διευκολύνει το έγκλημα να βγει στο φως. Δεν είναι όμως απλό. Θέλει τεράστια αντοχή και υποστήριξη για να αποδεχτεί κάποιος αυτό που του έχει συμβεί. Το να πει η Καλλιρρόη «κατάλαβα τι ανέχτηκα και δεν έβγαλα μιλιά» δεν αναιρεί την ευθύνη του Χαιρέα. Δείχνει τη δική της πορεία προς την αυτογνωσία.
Η παράσταση απευθύνεται και σε παιδιά από 8 ετών. Πού μπαίνει το όριο ανάμεσα στην προστασία και στην απόκρυψη της αλήθειας προς το παιδί;
Εγώ ανήκω στη σχολή που λέει πως στα παιδιά μπορείς να πεις τα πάντα, μα με κατάλληλο τρόπο. Δεν υπάρχει κάτι που πρέπει να το κρύψουμε. Το θέμα είναι πώς το περνάς θεατρικά. Στην πρώτη πρόβα με κοινό, ένα παιδί 8 χρόνων κατάλαβε την ιστορία. Ένας έφηβος μου είπε ότι το κεντρικό θέμα είναι η έμφυλη βία και ότι η Καλλιρρόη αντιμετωπίζεται ως ιδιοκτησία. Βέβαια, άλλο πράγμα θα δει ένα παιδί 8 χρόνων, άλλο ένα παιδί 13, άλλο ένας έφηβος 17, άλλο ένας ενήλικας. Γι’ αυτό υπάρχει κωμικός τόνος, ταχύτητα, χρώμα, τραγούδι, αλλαγές ρόλων στο έργο. Τα παραμύθια άλλωστε πάντα μιλούσαν για σκοτάδι. Είναι ιστορίες προειδοποίησης.
Γιατί έβαλες το «περιπέτεια της ενηλικίωσης» στον τίτλο;
Γιατί η περιπέτεια είναι απότομη αλλαγή της τύχης. Και η ενηλικίωση αυτό είναι: χάνεις αυτά που νομίζεις ότι ξέρεις, για ν’ αποκτήσεις μία άλλη γνώση. Νομίζεις ότι ξέρεις τι είναι έρωτας, τι είναι σχέση, εαυτός, κόσμος. Και μετά κάτι συμβαίνει και αναγκάζεσαι να τα ξαναδείς όλα απ’ την αρχή.
Κρατάς το ευτυχισμένο τέλος του Χαρίτωνα;
Όχι. Συνειδητά όχι. Αν κρατούσαμε τη γραμμή ότι ο Χαιρέας ξαναβρίσκει την Καλλιρρόη κι όλα καλά και ξαναπαντρεύονται, θα ήταν σαν να λέμε ότι οι πράξεις δεν έχουν συνέπειες. Δεν μπορώ να το πω αυτό το 2026. Δεν μπορώ να πω σε ένα παιδί: «Αν κάποιος σου φερθεί κακοποιητικά και σου ζητήσει συγγνώμη, να ξαναείσαι μαζί του». Το δικό μας φινάλε είναι γλυκόπικρο. Υπάρχει η πιθανότητα αλλαγής, αλλά όχι η εύκολη επανένωση. Θέλω ο θεατής να φύγει και με την αίσθηση της ερωτικής περιπέτειας και με την υποψία ότι μεγαλώνοντας αρχίζουμε ν’ αναλαμβάνουμε ευθύνες.
Πιστεύεις ότι μπορεί να υπάρξει επανόρθωση μετά την πράξη βίας από τον θύτη;
Υπάρχει μόνο αν ο θύτης προσφέρει στο θύμα τη συντριβή του. Όχι απλώς με μία λεκτική συγγνώμη. Όχι ένα «mea culpa» για να τελειώνουμε. Θέλει αλλαγή πορείας. Απαιτείται πραγματική αναγνώριση. Αλλιώς δεν είναι επανόρθωση, είναι διαχείριση εικόνας. Στη δεδομένη κοινωνική συνθήκη του σήμερα, οι επανορθώσεις είναι πολύ δύσκολες. Συνήθως λέμε ένα ατομικό «συγγνώμη» και θεωρούμε ότι αυτό θεραπεύει τα πάντα-δεν ισχύει αυτό όμως. Γι’ αυτό και δεν ήθελα αυτοί οι δύο άνθρωποι να είναι ξανά μαζί στο τέλος της παράστασης. Γιατί κάποια πράγματα δεν διορθώνονται με μια φράση. Αναγνωρίζονται, σε συντρίβουν και, αν είσαι αληθινά αποφασισμένος, αλλάζεις ζωή.
info: «Χαιρέας και Καλλιρρόη: Η περιπέτεια της ενηλικίωσης»: Απόψε Παρασκευή 3/7 και αύριο Σάββατο 4/7, στις 19.30, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αλεξανδρούπολης (στις σκάλες). Διάρκεια: 70′. Από 8 ετών και άνω. Είσοδος ελεύθερη, με υποχρεωτική προκράτηση στο allofgreeceone.culture.gov.gr. Στο πλαίσιο του «Όλη η Ελλάδα, Ένας Πολιτισμός». Ερμηνεύουν (εξαιρετικά) οι: Αντριάνα Ανδρέοβιτς, Μάνος Βαβαδάκης, Μαντώ Γιαννίκου, Πάνος Θεοδωρακόπουλος, Αλέξανδρος Σιάτρας.
