Η κοινωνική συμπεριφορά στην ελληνική κοινωνία

Η κοινωνική σφαίρα στην οποία συμπυκνώνονται το πνεύμα και η πράξη της κοινωνικής συμπεριφοράς είναι τα εστιατόρια και τα καφενεία. Δεν θα κάνω συγκρίσεις ανάμεσα σε δύο κοινωνικούς βιόκοσμους στους οποίους ζω, δηλ. ανάμεσα στη γερμανική και την ελληνική κοινωνία. Θέλω να επισημάνω μόνον ότι αυτές οι δύο μορφές ζωής (Lebensformen) χωρίζονται με τη μεταφορά: «άβυσσος»!

Πριν εγγραφώ ως υποψήφιος διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης, όταν συνάντησα έναν από τους καθηγητές μου τότε, τον Albrecht Wellmer, μου είπε: Για να σε δεχθώ σε σεμινάριό μου θα κάνουμε μια κοινωνική άσκηση, θα βρεθούμε σε κεντρικό σημείο (στο καφενείο Hauptwache) της πόλης και θα παρατηρούμε τους διερχόμενους από μπροστά μας και θα μου λες ποια σχέση έχουν όλοι αυτοί μεταξύ τους. Πρέπει να ομολογήσω τώρα, ύστερα από τόσα χρόνια, ότι «έπεσα από τα σύννεφα». Μόλις είχα αποφοιτήσει από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και η νομική εκπαίδευσή μου ήταν αποκομμένη από την κοινωνική ζωή. Πήγα λοιπόν εκείνο το μεσημέρι στο καφενείο και ο καθηγητής μου ο Wellmer μου τόνισε ότι θα γίνω δεκτός εάν πετύχω σ’ αυτή την «άσκηση» 7 στα 10 τον άριστο βαθμό. Εν πάση περιπτώσει, πέρασα στην «άσκηση» και θυμάμαι ακόμη και σήμερα πως η σκέψη (η φιλοσοφία, ο στοχασμός) είναι η άλλη όψη της κοινωνικής ζωής του ανθρώπου. Ή μάλλον, μέσω της σκέψης και της φιλοσοφίας «κατασκευάζουμε» εμείς οι ίδιοι οι άνθρωποι τη ζωή μας και τους μελλοντικούς προορισμούς μας.

Επί του προκειμένου τώρα, πώς αποτυπώνεται η κοινωνική συμπεριφορά των ανθρώπων στα καφενεία και τα εστιατόρια της ελληνικής κοινωνίας; Οπως έχω διαπιστώσει, η «πρώτη αρχή» στην ελληνική κοινωνία των καφενείων και των εστιατορίων είναι η «ανθρωποφαγική προσταγή». Οταν ο Kant μιλάει για την «κατηγορική προσταγή», σύμφωνα με την οποία πρέπει ένα άτομο που ζει σε κοινωνία να μην κάνει οτιδήποτε που ενοχλεί τον συνάνθρωπό του, αποφάσισε στην «περίπτωση της Ελλάδας» να ζήσει σε μια «έρημη χώρα».

Στα εστιατόρια και στα καφενεία της Ελλάδας ο καθένας επιτίθεται εναντίον όλων των γνωστών και αγνώστων. Ζούνε όλοι σ’ έναν «κοινωνικό εμφύλιο»! Τα κινητά τηλέφωνα είναι πάνω στα τραπέζια, η μουσική υπόκρουση πρωταγωνιστεί και οι συνδαιτυμόνες συνδιαλέγονται μεταξύ τους ενώ έχουν «χάσει τη φωνή τους».

Εκανα αυτήν την ιμπρεσιονιστική αναφορά στην κοινωνική συμπεριφορά των Ελλήνων μήπως επιτέλους καταλάβουμε πως και ο «χαρακτήρας των Ελλήνων» είναι η ιστορική μοίρα τους κατά τον εικοστό πρώτο αιώνα.

* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας