Τι σημαίνει «αλλαγή εποχής»; (Zeitwende)

Ζούμε σε μια νέα πραγματολογική συνθήκη, η οποία έχει ονομαστεί «αλλαγή εποχής». Πέρα από την ονομασία όλα όσα συμβαίνουν δεν μπορούν να ενταχθούν σε ερμηνευτικά σχήματα, επειδή ακριβώς οι ερμηνείες των γεγονότων δεν έχουν καμιά ισχύ. Πολλοί, για να κατανοήσουν τη μετάβαση σ’ αυτή την «αλλαγή εποχής», καταφεύγουν στο μοντέρνο ερμηνευτικό δίπολο: δίκαιο-ισχύς. Δηλ. μιλάνε για μια μετάβαση από το καθιερωμένο σύστημα δικαίου σε μια πραγματικότητα που δεν είναι άλλη από την επικράτηση της ισχύος (Macht), δηλ. την επιβολή του δικαίου που έχει ο ισχυρότερος στην αναμέτρηση. Πράγματι στις πολιτικές αναλύσεις οι οποίες στη συνέχεια «μεταφράζονται» σε πολιτικές αποφάσεις και πράξεις μπορεί αυτό το ερμηνευτικό δίπολο να έχει μια κάποια εμβέλεια ισχύος.

Οι αλλαγές όμως που έχουν συντελεστεί είναι όχι ριζικές, αλλά τεκτονικές και κοσμοϊστορικές: η «αλλαγή εποχής» μπορεί να μην έχει καμιά σχέση με ό,τι ονομάζουμε «ιστορική συνέχεια» αλλά, από την άλλη, δεν συνδέεται με κανέναν τρόπο και με την ασυνέχεια ή τη ρήξη στα ιστορικά συμβάντα. Δηλ. δεν συνδέονται με τον «Αγγελο της Ιστορίας» του Walter Benjamin.

Στο σημείο αυτό των αναλύσεών μου έχει ιδιαίτερη σημασία να τονιστεί η επιστημολογική-ερμηνευτική προσέγγιση της ανθρωπότητας που επιχείρησαν δύο φιλόσοφοι: ο Georg Hegel (1770-1831) του δέκατου ένατου αιώνα και ο Walter Benjamin (1892-1940) του εικοστού αιώνα. Και οι δύο «μετέφρασαν» τις ιστορικές τους εμπειρίες ο καθένας σε εννοιολογικά-ερμηνευτικά σχήματα της εποχής τους. Ενώ ο Hegel θεωρείται ο εισηγητής της ιστορικής συνέχειας, ο Benjamin υπερασπίζεται τη θέση σύμφωνα με την οποία η Ιστορία δεν είναι υπόθεση του ανθρώπου ως ιστορικού υποκειμένου.

Στα πρώτα χρόνια της νέας εποχής μας διαπιστώνω πως κανένα απ’ αυτά τα δύο ερμηνευτικά σχήματα δεν μπορεί να έχει εφαρμογή. Το σχήμα της ιστορικής συνέχειας ήταν το σχήμα της νεωτερικότητας και της συγκρότησης της διεθνούς κοινότητας σε επιμέρους εθνικά κράτη. Η «περίπτωση της Ελλάδας» είναι χαρακτηριστική. Η νεωτερική και σύγχρονη Ελλάδα συγκροτήθηκε ως εθνικό κράτος και αναζήτησε τη συνειδησιακή σύνδεσή της με την «αρχαία Αθήνα» στη βάση αυτού του ερμηνευτικού σχήματος. Παρόμοια θεωρητικο-πολιτικά σχόλια μπορώ να κάνω και για την «περίπτωση της Γερμανίας». Επί του προκειμένου τα ιστορικά πράγματα και συμβάντα ακολούθησαν τη δική τους ιδιαίτερη πορεία. Ο Walter Benjamin, όταν εικονογράφησε την ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας με τον πίνακα του Paul Klee, έκανε δύο βασικά και θεμελιώδη «πράγματα» για την αυτογνωσία της παγκόσμιας κοινωνίας. Το πρώτο είναι αυτό που κάνει η ίδια η δημιουργία του πνεύματος: δηλ. όταν οι δύο ειδολογικές εκδοχές του πνεύματος (η ζωγραφική και το λογοτεχνικό δοκίμιο) διαμεσολαβούνται, «κατασκευάζουν κόσμους». Στο δεύτερο στοιχείο του ο Benjamin δεν κατανόησε ότι ο ναζισμός δεν είναι η ρήξη ή η ασυνέχεια της νεωτερικής εξέλιξης της Γερμανίας. Ηταν η ιστορική εφαρμογή του πρωσικού πνεύματος ισχύος σε ψευδώνυμες πραγματολογικές συνθήκες εκδυτικισμού της Γερμανίας.

Η «αλλαγή εποχής» ως η νέα πραγματολογική συνθήκη δόμησης και λειτουργίας της παγκόσμιας πολιτικής κοινωνίας δεν έχει αποκτήσει «συνείδηση του εαυτού της» σχετικά με την καταγωγή της και τις μελλοντικές προοπτικές της. Ενα «πράγμα» (με τη φιλοσοφική έννοια του όρου) είναι βέβαιο: από τη στιγμή που η πολιτική (το πολιτικό στοιχείο) «πήρε διαζύγιο» από την ιδεολογία και στη συνέχεια αναζήτησε ως «αφέντη» της την οικονομική εξουσία, τότε «άνοιξε ο ασκός του Αιόλου».

Στις συνθήκες της «αλλαγής εποχής» συμβαίνουν «πράγματα και θαύματα» που δεν έχουμε ζήσει ως ανθρωπότητα. Οι τεχνοκρατικοί χειρισμοί του Τραμπ είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο Πούτιν, ο πρώην πράκτορας της Ρωσίας στην αγαπημένη μου πόλη Δρέσδη και σημερινός ηγέτης της Ρωσίας, είναι επίσης χαρακτηριστικό παράδειγμα «αλλαγής εποχής». Στα καθ’ ημάς η «περίπτωση Μητσοτάκη» ως κοινοβουλευτικού πρωθυπουργού ενώ ταυτόχρονα είναι πολιτικά αδύναμος να «κάνει τη δουλειά του» είναι και αυτό μια ένδειξη των πολιτικών αβεβαιοτήτων της νέας εποχής μας.

Οπως θα διαπιστώσουν οι αναγνώστες μας, περιορίστηκα σε μια ενδεικτική απαρίθμηση πολιτικών συμπεριφορών (αποφάσεων και πράξεων) στις συνθήκες της «αλλαγής εποχής». Δεν έκανα καν ούτε μια ερευνητική περιπτωσιολογία (Kasuistik) της παγκόσμιας συνθήκης. Ο Hegel έλεγε πως η «κουκουβάγια πετάει μετά το σούρουπο». Οπότε θα έχουμε την επιστημολογική και την πολιτική ευκαιρία για να συζητήσουμε «τι συμβαίνει στην ανθρωπότητα» αφού προηγουμένως έχει θεσμοθετηθεί η πολιτική αυτογνωσία του πλανήτη μας.

* Καθηγητής πολιτικής φιλοσοφίας