Χώρος και μεταδοτικότητα

«Ολη η θάλασσα δεν είναι αλμυρή», υποστήριζαν οι παλιοί ψαράδες στην προσπάθειά τους να καταδείξουν πως η θάλασσα είναι μόνο φαινομενικά ομοιογενής. Αυτό πρακτικά εκφράζεται με το γεγονός ότι ψάρια δεν πιάνεις σε οποιοδήποτε σημείο της. Στη στεριά τα πράγματα είναι διαφορετικά, κανείς δεν μπορεί να υποστηρίξει ότι ο χώρος είναι «ίσωμα», όλοι αντιλαμβάνονται πως βρίθει πτυχώσεων, ιδιαιτεροτήτων που αναπτύσσουν έλξεις παρόμοιες με τις βαρυτικές. Αποτέλεσμα τέτοιων έλξεων είναι οι διάφορες συγκεντρώσεις, όπως οι αστικές.

Οι ίδιες αυτές συγκεντρώσεις γίνονται με τη σειρά τους ελκυστές με αποτέλεσμα την περαιτέρω μεγέθυνση, αλλά και την τροποποίηση των ιδιοτήτων, ενώ ανάλογα με την εμβέλεια και τον τύπο τους έλκουν τα δίκτυα, εξελίσσονται και «αναλαμβάνουν» ρόλους στον χώρο, αναπτύσσουν εξειδικεύσεις… γίνονται διοικητικές πρωτεύουσες ή παραγωγικές (π.χ. πρωτεύουσα της μόδας)… βιομηχανικά, πολιτισμικά ή θρησκευτικά κέντρα, τουριστικοί προορισμοί. Ετσι «ιεραρχούνται» οι τόποι, η συνδεσιμότητα, τα δίκτυα. Ολοι οι δρόμοι οδηγούσαν στη Ρώμη, ενώ μόνο ένας δρόμος οδηγούσε – κατέληγε- σε κάποιο ορεινό χωριό της Καλαβρίας.

Κι ενώ το internet, ως άυλο δίκτυο, μοιάζει να είναι παντού, η δυναμικότητα και η θέση των κόμβων του καθορίζονται από τις συγκεντρώσεις. Αυτοί αναπτύχθηκαν σε αστικά κέντρα για να εξυπηρετούν τα μεγάλα πανεπιστήμια, τα χρηματιστήρια… την απρόσκοπτη και γρήγορη ροή πληροφοριών που έχει ανάγκη το σύστημα για να λειτουργήσει. Η εποχή που ζούμε χαρακτηρίζεται από ταχύτητα και δυναμικότητα. Οι μειωμένες χρονοαποστάσεις και το αυτόματο της μετάδοσης της πληροφορίας όμως «τυφλώνουν». Ο Thomas Friedman θεώρησε ότι εξαιτίας των παραπάνω η παγκοσμιοποίηση βαίνει προς ολοκλήρωση σε έναν κόσμο πλέον επίπεδο,⁽¹⁾ χωρίς γεωγραφικές «αντιστάσεις». Ομως ο Swyngedouw μας καλεί να δούμε την παγκοσμιοποίηση ως glocalization,⁽²⁾ ως μια δίδυμη διαδικασία εμπλοκής του τοπικού με το παγκόσμιο, όπου η γεωγραφία επηρεάζει τις διάφορες εκφάνσεις της.

Εξελισσόμενες λοιπόν οι κοινωνίες μας μέσα στον χώρο αυξάνουν τις δομές (υλικές και άυλες) και τη συνάρθρωσή τους με αποτέλεσμα την αύξηση της πολυπλοκότητας. Δεν έχουν όμως όλοι οι τόποι την ίδια πολυπλοκότητα ούτε αυξάνεται παντού με τον ίδιο τρόπο. Η πολυπλοκότητα μιας κοινωνίας γενικά συνδέεται με το μέγεθός της, τον αριθμό των διακριτών τμημάτων, την ποικιλία των ενσωματωμένων κοινωνικών ρόλων, αλλά και την ποικιλία των μηχανισμών και δομών που οργανώνουν αυτό το σύνολο σε συνεκτικό, λειτουργικό όλον. Για παράδειγμα, οι κοινότητες κυνηγών είχαν λίγες δεκάδες κοινωνικούς ρόλους, ενώ από τη βιομηχανική επανάσταση και μετά αυτοί μετρώνται πλέον σε χιλιάδες.⁽³⁾

Το τελευταίο διάστημα στις αναλύσεις μας σχετικά με τη διασπορά του κορονοϊού μοιάζουμε να βλέπουμε τον χώρο γυμνό, επίπεδο και ομοιογενή, χωρίς να σταθμίζουμε την πολυπλοκότητα. Παλαιότερες πανδημίες, ωστόσο, μας έχουν δείξει ότι αυτό δεν ισχύει.

Ο κίνδυνος για τη διασπορά π.χ. της πανούκλας ήταν μεγαλύτερος στα λιμάνια, αφού τότε οι χώρες συνδέονταν μεταξύ τους ως επί το πλείστον μέσω θαλάσσιων οδών, αλλά και λόγω της ελευθεριότητας του τρόπου ζωής και της πυκνότητας των οικονομικών δραστηριοτήτων (δηλαδή κοινωνικοοικονομικών παραμέτρων). Στη Σαχάρα αντιθέτως (ως ακραίο παράδειγμα μηδενικής πολυπλοκότητας) δεν έφτασε ποτέ η πανούκλα. Ο Ρουσό αυτό το ονόμασε «τρόπο που επιλέξαμε να ζούμε» και το θεώρησε υπεύθυνο για τα όποια δεινά μας.⁽⁴⁾ Αναλόγως λοιπόν «του τρόπου» και τα δεινά.

Και ενώ είναι νωρίς ακόμα και για εμάς και για τον ιό (είμαστε στο τέλος της αρχής;), ασχολούμαστε με τα σκορ… λες και έχουμε Μουντιάλ με νεκρούς και μπερδευόμαστε βλέποντας εθνικές ομάδες με τους αντίστοιχους κόουτς, όπως το έχουμε συνήθειο. Απέναντι στην πανδημία όμως στεκόμαστε περισσότερο ως τόποι διαφορετικής πολυπλοκότητας· παίζει ρόλο αν οι τόποι μιας χώρας είναι της ίδιας ταχύτητας, της ίδιας εμβέλειας. Στις Κάτω Χώρες, στη μεγαλύτερη αστική συγκέντρωση (σχεδόν αστικό συνεχές) της Ευρώπης, δεν έχουμε τόπους διαφορετικών ταχυτήτων.

Στην Ιταλία όμως έχουμε: η Περιφέρεια Βασιλικάτων δεν ανταποκρίνεται καλύτερα στην εξάπλωση του ιού από την αντίστοιχη της Λομβαρδίας, απλώς αντιμετωπίζει άλλης δυναμικότητας πρόβλημα. Στην Ισπανία γενικά δεν πρόλαβαν, αλλά στη Βαρκελώνη δεν πρόλαβαν περισσότερο. Στην Αλβανία πρόλαβαν ευκολότερα… η Νέα Υόρκη αποτελεί έναν τόπο από μόνη της. Υπάρχουν βραδυφλεγή φιτίλια που σου δίνουν τη δυνατότητα παρέμβασης ή επιλογών, και το αντίθετο. Το αν τα παραβλέπουμε όλα αυτά και θεωρούμε τον χώρο επίπεδο και όχι πολύπλοκο με όλες τις ιδιαιτερότητες και τις αντιφάσεις του αποτελεί σαφέστατα πολιτική επιλογή.

(1) Friedman, Th., (2005) «The World Is Flat», Farrar, Straus and Giroux. (2) Swyngedouw, E., (2004) «Globalisation or “glocalisation”?», Cambridge Review of International Affairs. (3) Tainter, J.A., (1988) «The collapse of complex societies», Cambridge University Press. (4) Dupuy J.P., (2008) «Ελάσσων Μεταφυσική των Τσουνάμι», Αγρα.

* MSc. αντιπρόεδρος Επιμελητηρίου Πρέβεζας