Για την πλειονότητα νεότερων ή όψιμα ευαισθητοποιημένων αναγνωστών, η δημοκρατία, μετά την πτώση της στην αρχαία Αθήνα, χάνεται και επανεμφανίζεται πολλούς αιώνες μετά, με τη μορφή ενός φιλελεύθερου κράτους δικαίου, επιστέγασμα αστικών επαναστάσεων, εθνικο-απελευθερωτικών κινημάτων και αντιαποικιοκρατικών αγώνων, τον 19ο και τον 20ό αιώνα.
Ως γνωστόν όμως, το φιλελεύθερο κράτος δικαίου στηρίχτηκε σε μια τυπική κι επομένως αφηρημένη δημοκρατία, με αποτέλεσμα ο λόγος περί δημοκρατίας να ηχεί κενός ή παραμυθητικός όταν, αντί να θέτει ερωτήματα ή να λύνει απορίες σχετικά με τη λαϊκή κυριαρχία, την ελευθερία του δημόσιου λόγου, την ισονομία των πολιτών, την αυτο-αμφισβήτηση, κρύβει μάλλον την υπονόμευση αυτοσυνειδησιακών διεργασιών που επέφερε η απαξίωση αυτών των θεμελιωδών αρχών.
Πράγματι, στην κοινή συνείδηση, ο λόγος περί δημοκρατίας συνδέθηκε με την καπιταλιστική οικονομία της ευημερίας των λίγων σε σχέση με τη φτώχεια έως δεινή εξαθλίωση των πολλών, πράγμα που εξηγεί γιατί, αντίθετα με τον σοσιαλισμό, που συνδέθηκε με την ανακατανομή του πλούτου, ακόμη και με τίμημα την κατάλυση του κοινοβουλευτισμού και της πολιτικής ελευθερίας, το αίτημα μιας ουσιαστικής δημοκρατίας αφήνει ψυχρά αδιάφορους τους ψηφοφόρους, εργαζόμενους και άνεργους.
Υπάρχει, ωστόσο, μεγάλη απόσταση μεταξύ της εμπράγματης τυπικής δημοκρατίας που μεταβιβάζει την κυριαρχία του λαού στους εκλεγμένους αντιπροσώπους του, διακινδυνεύοντας την απαλλοτρίωσή της, και της ουσιαστικής δημοκρατίας, της οποίας η λειτουργία απαιτεί, αν μη τι άλλο, αιρετούς αλλά ανακλητούς κοινοβουλευτικούς αντιπροσώπους σε περιπτώσεις ανεύθυνης, επιζήμιας ή διεφθαρμένης άσκησης πολιτικής και διοίκησης. Την απόσταση αυτή με τη μορφή ενός διανύσματος μη αναστρέψιμου χρόνου καλύπτουν αγώνες, δράσεις, πρακτικές υπεράσπισης και αναβάθμισης των συστημάτων δικαιοσύνης, εξασφάλισης θεμελιωδών αναγκών και αγαθών (εργασίας, υγείας, παιδείας, αξιοπρέπειας των πολιτών) και χειραφέτησης της κοινωνίας και των μελών.
Καθώς και η τυπική και η ουσιαστική δημοκρατία είναι δημιουργήματα του ιστορικο-κοινωνικού φαντασιακού που αποκλείουν την ελέω θεού γένεση και ύπαρξή τους, είναι αναγκαία μια ιστορική αναδρομή στο απώτερο παρελθόν του ευρωπαϊκού χώρου, με επάλληλους κύκλους από την άνθηση και την πτώση της αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας στην ίδρυση του ρωμαϊκού res publicum, από την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην ανάδυση της ελέω θεού Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και από τον δυτικο-ευρωπαϊκό Μεσαίωνα στην πρώιμη νεωτερικότητα, με κατάληξη τη Γαλλική Επανάσταση.
Διατρέχοντάς τους, διαπιστώνουμε ότι η αντίσταση στην κατάχρηση εξουσίας που υπαγορεύει ή εντείνει το αίτημα για δημοκρατία δεν είναι τόσο σκιώδης ή νεφελώδης όσο τη διατήρησε η μνήμη των οικονομικά και πολιτικά ισχυρών χωρών. Αντιθέτως, οι αγώνες αντίστασης στην κατάχρηση εξουσίας αυτοκρατόρων, παπών ή ηγεμόνων και στην εγκαθίδρυση τυραννικών καθεστώτων, στην Ευρώπη και στη Δύση γενικότερα, διήρκεσαν αιώνες, κατά τους οποίους συντελέστηκε η μετάβαση από τον Μεσαίωνα στην πολιτικο-οικονομική πρωτο-νεωτερικότητα, που οδήγησε στο ξέσπασμα των αστικών επαναστάσεων, στα τέλη του 17ου και του 18ου αιώνα.
Την αναδρομή στην περίοδο μεταξύ 12ου και 16ου αιώνα βρίσκουμε στο βιβλίο του Quentin Skinner «Τα θεμέλια της νεότερης πολιτικής σκέψης» (1978, στα ελληνικά 2005), που επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στην πολιτική θεολογία και φιλοσοφία, μεταξύ 12ου και 16ου αιώνα, παραβλέποντας με τρόπο προβληματικό, βέβαια, τη διάδραση των πολιτικών πραγμάτων, ιδεών και ηθών με την εξέλιξη των φεουδαλικών δομών της οικονομίας.
Ο συγγραφέας αναφέρεται διεξοδικά σε πολιτικούς προβληματισμούς, ιδέες και θεωρίες που διαμορφώθηκαν μέσα από την ιστορική εμπειρία εναντίωσης σε πολιτικές ή εκκλησιαστικές μορφές τυραννίας, παρακολουθώντας τον κύκλο που κλείνει στα τέλη του 16ου αιώνα, όταν η διαμόρφωση της καπιταλιστικής οικονομίας εξελίσσεται παράλληλα με την εγκαθίδρυση καθεστώτων απόλυτης δεσποτείας. Η Αναγέννηση που διαμεσολάβησε για τη μετάβαση από τον Μεσαίωνα στην πρωτο-νεωτερικότητα διευκόλυνε τη μετάλλαξη των αγώνων αντίστασης των ελεύθερων πόλεων της Βόρειας Ιταλίας στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, στην Παπική Ρώμη και σε ηγεμόνες-τυράννους, σε υλικό πολιτικού προβληματισμού σχολαστικών, θωμιστών, ουμανιστών, νεο-σχολαστικών, νεο-θωμιστών ή συνταγματιστών λογίων, ενώ οι ιδέες των επαναστατών καλβινιστών ουγενότων ενέπνευσαν τη δημιουργία δημοκρατικών θεσμών στην Ολλανδία, πριν από το τέλος του 16ου αιώνα.
Δάντης, Μαρσίλιος της Πάντοβας, Μπρουτσιόλι, Γκουιτσιαρντίνι, Ερασμος, Μορ, Μοντέν, Μορνέ, Οτμάν είναι λίγα από τα ονόματα που πρωτοστάτησαν στις διεργασίες ιστορικής αυτοσυνειδησίας της Ευρώπης, εντοπίζοντας την καταγωγική απαρχή της πνευματικής και πολιτικής ιδιοσυστασίας της στον αρχαιοελληνικό αριστοτελικό πλατωνισμό ή στη ρωμαϊκή γραμματεία και στις αντίστοιχες μορφές κοινωνιστικής ή ατομικιστικής θέσμισης που νομιμοποίησαν.
Σε αυτά τα ονόματα, ξεχασμένα σήμερα, η Ευρώπη χρωστά μια κοσμοϊστορική κουλτούρα που στις μέρες μας περιήλθε στην απαξίωση και στη λήθη. Ενα παρόν παραδομένο στον πνευματικό λήθαργο που επιβάλλει η βουλιμία της πολιτικής και οικονομικής κυριάρχησης κατάπιε μαζί με το παρελθόν και τις προσδοκίες που εξυφαίνει το μέλλον. Τα σύνδρομα τρόμου και στέρησης κατάντησαν κύρια μοτίβα ζωής.
Μια ιστορική αναδρομή ως βάση αυτοσυνειδησίας της σημερινής Ευρώπης και των πολιτών της θα έδινε έρμα και νόημα στην απο-γραφειοκρατικοποίηση και στην ενεργοποίηση της αδρανοποιημένης πολιτικής της.
* καθηγήτρια Φιλοσοφίας, συγγραφέας
