Οταν πριν από λίγα χρόνια προβλήθηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες η ταινία «Σιωπή» (2016) του Μάρτιν Σκορσέζε, με κεντρικό θέμα το ταξίδι δύο Ιησουιτών στην Ιαπωνία του 17ου αι. με σκοπό να εντοπίσουν τον χαμένο τους δάσκαλο, ήρθε στο προσκήνιο μια σημαντική πτυχή της ευρωπαϊκής ιστορίας: η δράση του τάγματος των Ιησουιτών, το οποίο έπαιξε έναν καίριο ρόλο στη διαδικασία της Καθολικής Αντιμεταρρύθμισης. Ας μη γελιόμαστε: όποιος θέλει να κατανοήσει τον τρόπο διαμόρφωσης της Ευρώπης από την Αναγέννηση έως και τον Διαφωτισμό, θα πρέπει να ανατρέξει στα γεγονότα που συνδέονται τόσο με τη λουθηρανική μεταρρυθμιστική κίνηση και τα παρακλάδια που αυτή γέννησε όσο και με την αντίδραση της Καθολικής Εκκλησίας μέσα από διαδικασίες που συγκρότησαν το φαινόμενο που ονομάζουμε Αντιμεταρρύθμιση. Γιατί όλα αυτά τα γεγονότα έχουν προεκτάσεις σε επίπεδο κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό, αλλά και σε επίπεδο πολεμικών συρράξεων, συγκρότησης κρατών και καινοτομιών που όρισαν την ιστορία του πνεύματος.
Από αυτή την άποψη, το βιβλίο του Jean Lacouture Ιησουίτες, Οι κατακτητές (1540-1773) είναι ένα έργο που κατορθώνει, με πυρήνα τη διαμόρφωση και δράση του τάγματος των Ιησουιτών, να ανασυνθέσει ολοζώντανο μπροστά μας το ιστορικό μωσαϊκό του 16ου, 17ου και 18ου αι. oι Ιησουίτες, με ιδρυτή και πνευματικό καθοδηγητή τον Ιγνάτιο Λογιόλα (1491-1556), υπήρξαν εκείνοι που διαμόρφωσαν μια νέα πνευματική κατάσταση στον ευρωπαϊκό χώρο. Ο Λογιόλα, που ξεκίνησε ως φέρελπις πολεμιστής, για να μεταμορφωθεί σε «σαλό του Θεού» και επίδοξο προσκυνητή των Αγίων Τόπων, στη συνέχεια έγινε ένας σημαντικός λόγιος των Παρισίων, καταλήγοντας με τους λίγους συντρόφους του στη Ρώμη, όπου έθεσε σε πράξη ένα τολμηρό σχέδιο: την ίδρυση ενός τάγματος (γεγονός που συμβαίνει επισήμως το 1540) το οποίο έχει στο επίκεντρό του τρεις παραμέτρους: την παιδεία (είναι αξιοσημείωτα ακόμη και σήμερα το βάθος, η διάρκεια και η ποικιλομορφία που ακολουθούν οι σπουδές των Ιησουιτών, με ιδιαίτερη έμφαση στις επιστήμες), τις περιπλανήσεις και το κήρυγμα σε άγνωστους τόπους (οι Ιησουίτες δεν άφησαν γωνιά της Γης που να μην επισκεφτούν), την άμεση και αδιαμεσολάβητη επικοινωνία με τον Θεό, έτσι όπως οι Πνευματικές ασκήσεις του ιδρυτή τους όριζαν. Μέσα από τις τρεις αυτές παραμέτρους, αναφαίνεται η καινοτομική θέση των Ιησουιτών στο ιστορικό γίγνεσθαι, πράγμα που διεξοδικά και με πρωτότυπο στοχασμό εξετάζεται μέσα στο βιβλίο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η καταγραφή της επαφής των Ιησουιτών με ιδέες άλλων πολιτισμών, όπως για παράδειγμα με τον κομφουκιανισμό, της περίπλοκης σχέσης με τις εκκλησιαστικές αρχές (οι μεταρρυθμιστικές ιησουιτικές θέσεις μπαίνουν στο στόχαστρο της Ιεράς Εξέτασης), αλλά και της σχέσης με άλλες θεολογικές αντιλήψεις, όπως με τις θέσεις των γιανσενιστών, οι οποίοι, λίγο έως πολύ, κατηγόρησαν τους Ιησουίτες για πελαγιανισμό, δηλαδή για διατύπωση αιρετικών θέσεων, λόγω της προτεραιότητας που οι τελευταίοι έδιναν στην ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, σε αντίθεση με τους ακολούθους του Γιάνσεν, που πρέσβευαν τις θέσεις του Αυγουστίνου περί θείας χάρης. Είναι αυτό ακριβώς το ζήτημα περί της ελεύθερης βούλησης του ανθρώπου που διαφοροποιεί τους Ιησουίτες από κάθε άλλο πνευματικό ρεύμα και πρωτίστως από τους παράγοντες της Μεταρρύθμισης που συγκρότησαν τον προτεσταντικό κόσμο στις διάφορες εκδοχές και εκφάνσεις του, με προεκτάσεις σε έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.
Ο Jean Lacouture (1921-2015), ο ίδιος μαθητής των Ιησουιτών, νομικός, φιλόλογος, δημοσιογράφος και πολέμιος της αποικιοκρατίας, υπήρξε ένας διαρκώς ενεργών παράγοντας στη Γαλλία, ενώ συγχρόνως ήταν ένας ιδιαίτερα προικισμένος συγγραφέας: στην περίπτωση του βιβλίου που εξετάζω δεν γράφει μια θεολογική πραγματεία ούτε απλώς και μόνο ένα ιστορικό βιβλίο. Συνθέτει με μυθιστορηματική ζωντάνια πρόσωπα, αποφάσεις, ίντριγκες, ταξίδια, θρησκευτικές ουτοπίες και μας μυεί στο περίπλοκο γίγνεσθαι των αιώνων της Δύσης που ίσως στην Ελλάδα δεν έχουν κατανοηθεί σε όλο τους το βάθος, παρ’ όλο που τελικά οι δονήσεις τους φτάνουν μέχρι και τους δικούς μας τόπους. Αξίζει να σημειωθεί, τέλος, ότι τόσο η ακριβής απόδοση των φιλοσοφικών και θεολογικών εννοιών όσο και το χρονολόγιο και το ευρετήριο των ονομάτων μετατρέπουν το βιβλίο σε μια έγκυρη βιβλιογραφική πηγή, που μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμη σε όσους ασχολούνται με τις ιστορικές και τις κοινωνικές επιστήμες, αλλά και σε κάθε αναγνώστη που αναζητά την αλήθεια των ριζών του ευρωπαϊκού κόσμου.
