Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
 Μια σπουδή στο γκρι της ελληνικής διαδρομής

Σταθμός Διαβιβάσεων (Ελληνοτουρκικός πόλεμος)

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μια σπουδή στο γκρι της ελληνικής διαδρομής

  • A-
  • A+
Ο Αντ. Λιάκος αποφεύγει να κάνει αυτό που συνήθως γίνεται στον δημόσιο λόγο. Δεν ενδιαφέρεται να γράψει άλλη μια ηθική καταδίκη της βίας ή να την αντιληφθεί σαν μια στιγμή ανορθολο­γικότητας, αλλά προσπαθεί να σκιαγραφήσει μια πολιτική και πολιτισμική οικονομία της βίας· να κάνει τον αναγνώστη να κατανοήσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύεται, νοηματοδοτείται και γίνεται στρατηγική ατομικής επιβίωσης, κρατική μέθοδος διαχείρισης (ανεπιθύμητων) πληθυσμών ή τρόπος άσκησης πολιτικής

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ 20ού αι. του ΑΝΤ. ΛΙΑΚΟΥ

Το τελευταίο βιβλίο του ιστορικού Αντώνη Λιάκου αποτελεί ένα φιλόδοξο εγχείρημα, καθώς πραγματεύεται την ελληνική εμπειρία του 20ού αιώνα. Η αφήγηση ξεκινάει από τους Βαλκανικούς Πολέμους και κλείνει με την έναρξη της οικονομικής κρίσης του 2008 και την ένταξη της Ελλάδας στον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης. Το βιβλίο δομείται σε δέκα κεφάλαια, εκ των οποίων το τελευταίο εστιάζει στην εξέλιξη της ελληνικής ιστοριογραφίας τον 20ό αιώνα. Επιπλέον, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ένα ευρύ φάσμα πηγών, από κρατικά αρχεία, στατιστικές, διδακτορικές διατριβές έως προφορικές μαρτυρίες, στίχους και συνθήματα.

Το βιβλίο αυτό δεν θα πρέπει να ιδωθεί ως μια προσπάθεια εν κενώ. Αντιθέτως, θα πρέπει να κατανοηθεί μέσα στο σύμπαν της ιστορικής παραγωγής των τελευταίων ετών. Η οικονομική κρίση έφερε τεκτονικές αλλαγές στην Ελλάδα και οι ιστορικοί, θεωρώντας την ως τέλος εποχής, προσπάθησαν να αναγνώσουν τον 20ό αιώνα και τη διαδρομή της Ελλάδας μέσα σε αυτόν. Σε γενικές γραμμές οι αναγνώσεις αυτές κινήθηκαν πάνω σε δύο ερμηνευτικούς άξονες. Αφενός ο 20ός αιώνας διαβαζόταν σαν μια ευθεία γραμμή, η οποία θα οδηγούσε με τελεολογικούς όρους στην κρίση και την κατάρρευση. Σε αυτήν την ερμηνεία κεντρικό σημείο ήταν συχνά η ανάδειξη του λαϊκισμού ως ενός ρεύματος αντίθετου προς τον εκσυγχρονισμό, συνυφασμένου με το πελατειακό κράτος. Ως εκ τούτου οι επιτυχίες παρουσιάζονταν ως θρίαμβοι του εκσυγχρονισμού και οι αποτυχίες ως καταστροφές ενός βαθιά ριζωμένου λαϊκισμού στις κοινωνικές και πολιτικές δομές. Αφετέρου, ο εκσυγχρονισμός μετριόταν σε σύγκριση με τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης. Ετσι, αυτή η ερμηνεία, εστιάζοντας στις ελλείψεις, στο τι δεν έγινε, δυσκολευόταν να ανιχνεύσει αυτά που έγιναν, κρύβοντας το πλούσιο φάσμα του γκρι ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. Το βιβλίο του Αντ. Λιάκου, εκκινώντας από το καταπληκτικό εξώφυλλό του, είναι μια σπουδή πάνω στο τι έγινε, μια σπουδή στο γκρι.

Αντώνης Λιάκος. Ο ελληνικός 20ός αιώνας, Εκδ. Πόλις, σελ. 754

Δύο μεθοδολογικές επιλογές του συγγραφέα, οι οποίες είναι σταθερές σε όλα τα έργα και τις δημόσιες παρεμβάσεις του, κάνουν το βιβλίο να ξεχωρίζει από τις άλλες θεωρήσεις του 20ού αιώνα. Η πρώτη είναι ότι αναδεικνύει την πολυπρισματικότητα της ιστορίας, εξετάζοντας όχι μόνο οικονομικές και πολιτικές αλλαγές, αλλά δίνοντας έμφαση στην κοινωνία και τον πολιτισμό, δημιουργώντας έτσι μια πιο σύνθετη και ρεαλιστική αναπαράσταση του παρελθόντος. Περαιτέρω, οφείλει κανείς να επισημάνει την προσπάθεια του συγγραφέα να τοποθετεί την Ελλάδα στο διεθνές πλαίσιο, βλέποντας πώς τα δύο αυτά μέρη αλληλεπιδρούν και αλληλοεπηρεάζονται, υπερβαίνοντας έτσι το δίπολο της αποκλειστικής εστίασης στην Ελλάδα ή της ανάγνωσης της ελληνικής ιστορίας μέσα από την εξάρτηση από τις μεγάλες δυνάμεις της εκάστοτε εποχής.

Αυτή η μέθοδος είναι σίγουρα πολύ πιο αναλυτική και καρποφόρα στα πρώτα τέσσερα κεφάλαια της σύνθεσης, από την έναρξη των Βαλκανικών Πολέμων μέχρι και το τέλος του Εμφυλίου. Αντίθετα, στα κεφάλαια που αναφέρονται στη μεταδικτατορική εποχή είναι ασθενέστερη, κάτι που είναι φανερό και στη ροή της αφήγησης. Αρχικά, χωρίς να στερείται ιστορικών σχημάτων και εννοιών, ο λόγος κυλάει, ενώ προς το τέλος η αφήγηση γίνεται πιο αποσπασματική. Πρέπει όμως να συνυπολογιστεί και η έλλειψη ιστορικών μελετών για τη μεταδικτατορική Ελλάδα, η οποία δυσκολεύει την ιστορικοποίησή της, καθιστώντας μάλλον αδύνατη μια ενδελεχή παρουσίαση της περιόδου. Ωστόσο, θα πρέπει να πιστωθεί στον συγγραφέα η ανάδειξη νέων ερωτημάτων γι' αυτήν την εποχή, όπως η εισαγωγή της πληροφορικής, η μετατροπή της Ελλάδας σε χώρα προορισμού μεταναστών και προσφύγων, οι αλλαγές στον οικιστικό και κοινωνικό ιστό της Αθήνας, ο Δεκέμβρης του 2008 και η ανάδειξη νέων κοινωνικών κινημάτων.

Η βία είναι ένα κεντρικό θέμα στα πρώτα τέσσερα κεφάλαια του βιβλίου. Μέσα από την κατάρρευση αυτοκρατοριών, τις μετακινήσεις πληθυσμών, τη χύτευση των εθνικών ταυτοτήτων, τα χαρακώματα των πολέμων, τα θέατρα των επιχειρήσεων και φυσικά το Ολοκαύτωμα, η βία αναδεικνύεται ως ένα συστατικό στοιχείο του πρώτου μισού του 20ού αιώνα στην Ευρώπη. Ο Αντ. Λιάκος αποφεύγει όμως να κάνει αυτό που συνήθως γίνεται στον δημόσιο λόγο. Δεν ενδιαφέρεται να γράψει άλλη μια ηθική καταδίκη της βίας ή να την αντιληφθεί σαν μια στιγμή ανορθολογικότητας, αλλά προσπαθεί να σκιαγραφήσει μια πολιτική και πολιτισμική οικονομία της βίας· να κάνει τον αναγνώστη να κατανοήσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύεται, νοηματοδοτείται και γίνεται στρατηγική ατομικής επιβίωσης, κρατική μέθοδος διαχείρισης (ανεπιθύμητων) πληθυσμών ή τρόπος άσκησης πολιτικής. Εκεί λοιπόν που συνηθίζουμε να βλέπουμε μόνο αποτρόπαιες πράξεις, εγκλήματα πολέμου και ανορθολογικές πρακτικές, ο Αντ. Λιάκος βλέπει παράλληλα μια μηχανή, η οποία, εμπνευσμένη από την ορθολογική σκέψη του Διαφωτισμού και προικισμένη από τις πολιτισμικές παραδόσεις της αποικιοκρατίας, αναμορφώνει τις κοινωνίες, αλλάζει τα σύνορα, δημιουργεί εμπόλεμους και άμαχους, πρόσφυγες και εποίκους.

Ως προς τη μεταδικτατορική περίοδο, δύο στιγμές του βιβλίου αξίζουν ιδιαίτερη μνεία. Η πρώτη είναι η Μεταπολίτευση. Στο δημόσιο πεδίο, ο όρος έχει αρνητικές συνυποδηλώσεις, καθώς έχει ταυτιστεί με μια εποχή ασυδοσίας. Αντιθέτως, ο Αντ. Λιάκος τη βλέπει ως μια εποχή εδραίωσης της δημοκρατίας, όχι μόνο λόγω της πτώσης της δικτατορίας αλλά και λόγω της ανάδειξης νέων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων, της επέκτασης του κοινωνικού κράτους και των δημοκρατικών δικαιωμάτων. Οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ της περιόδου 1981-89 παρουσιάζονται με αρκετή ισορροπία, καθώς εξετάζονται όχι μόνο η οικονομική πολιτική αλλά και σημαντικές μεταρρυθμίσεις, όπως η δημιουργία του ΕΣΥ, η μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου και νόμοι-τομές, όπως η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης. Πιο αδύναμη, ωστόσο, είναι η πραγμάτευση των κυβερνήσεων Σημίτη. Αν και ο συγγραφέας παρουσιάζει ενδελεχώς την ιδεολογική ατζέντα του εκσυγχρονισμού, διατυπώνει μάλλον κομψά την αποτυχία της.

Ο ιστορικός χαρακτηρίζει τον 20ό αιώνα για την Ελλάδα ως τον αιώνα της δημοκρατίας˙ δημοκρατία, όχι με την έννοια μιας βαρετής ανταλλαγής πολιτικών λόγων και καταγραφής εκλογικών αποτελεσμάτων, αλλά ως μια διαδικασία αντιπαράθεσης, στράτευσης σε ιδανικά, πολιτικής συμμετοχής, ακόμα και βίαιης σύγκρουσης. Σε αυτά τα σχηματικά εκατό χρόνια σφυρηλατήθηκε στο αμόνι της ιστορίας η σύγχρονη Ελλάδα. Ο αιώνας αυτός όμως δεν ήταν μόνο οι πίκρες, ήταν τα όνειρα και οι προσδοκίες των ανθρώπων, όπως αυτές απεικονίζονται στο χαμόγελο του παιδιού του εξωφύλλου που μας κοιτάει. Αυτά μας εξιστορεί ο Αντ. Λιάκος στη μέχρι σήμερα καλύτερη επίτομη ιστορία που έχει γραφτεί για την περίοδο.

*Υποψήφιος διδάκτορας Νεότερης και Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας στο ΕΚΠΑ


 

 


 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Τα Ταμεία στους ιδιώτες, στα 264 ευρώ οι συντάξεις
​Γηρατειά κάτω από τα όρια της φτώχειας επιφύλαξε στους Χιλιανούς η ιδιωτικοποίηση του συνταξιοδοτικού συστήματος. Αποκαλυπτικά στοιχεία του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι ένας στους 5 συνταξιούχους, ηλικίας άνω των 76...
Τα Ταμεία στους ιδιώτες, στα 264 ευρώ οι συντάξεις
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μνήμες, άγνωστα οπτικά ντοκουμέντα του νεότερου ελληνισμού
Εργάτης της 7ης τέχνης, ο Νίκος Καβουκίδης είναι θρύλος του ελληνικού κινηματογράφου. Η καινούργια του ταινία, «Μνήμες», αποτυπώνει μέσα από άγνωστα οπτικά ντοκουμέντα μια από τις κρισιμότερες περιόδους του...
Μνήμες, άγνωστα οπτικά ντοκουμέντα του νεότερου ελληνισμού
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η σύλληψη του Νίκου Ζαχαριάδη
Ο Νίκος Ζαχαριάδης υπήρξε η μεγαλύτερη πολιτική μορφή του ΚΚΕ και από τους επιφανέστερους ηγέτες του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος. Η Αστυνομία τον αποκαλούσε «Φαντομά». Αδύνατον να τον εντοπίσουν και να...
Η σύλληψη του Νίκου Ζαχαριάδη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η μνήμη δεν εκτοπίζεται από τη Μακρόνησο
Η Μακρόνησος. Ενας χώρος που θυμίζει έντονα και με κατάμαυρα γράμματα τα βασανιστήρια των νικητών στους ηττημένους. Τη βαναυσότητα και την επίδειξη δύναμης σε ανθρώπους που πίστεψαν σε κάτι. Δίνοντας ακόμη και...
Η μνήμη δεν εκτοπίζεται από τη Μακρόνησο
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Οι πόλεμοι της μνήμης
Είναι καμιά φορά περίεργο να ξεκινάς ένα άρθρο που έχει να κάνει με την τρέχουσα πολιτική επικαιρότητα με στίχους του Τ.Σ. Ελιοτ. Το βάθος του λόγου του Ελιοτ έρχεται σε ευθεία αντίθεση με το τετριμμένο και το...
Οι πόλεμοι της μνήμης
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Τράβα τον δρόμο σου και άσε τους άλλους να μιλάνε»
«Ο Κώστας Κάππος δεν υπήρξε ένα οποιοδήποτε “όστρακο” κομματικού βυθού που η πατρωνία της παράταξής του ανέσυρε από το πουθενά στον αφρό του δημοσίου βίου. Ηταν ο ματωμένος αγωνιστής που είχε δώσει σκληρές...
«Τράβα τον δρόμο σου και άσε τους άλλους να μιλάνε»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας