Ας φανταστούμε έναν ορειβάτη που προσπαθεί να φτάσει μια ψηλή, απότομη και μέχρι τώρα απάτητη βουνοκορυφή. Έχει ξεπεράσει μεγάλες δυσκολίες και κινδύνους και έφτασε ψηλότερα από όλους τους προηγούμενους. Αλλά κάποια στιγμή φτάνει σε ένα σημείο όπου είναι αδύνατο να συνεχίσει. Αναγκάζεται λοιπόν να κατεβεί, να ψάξει άλλο μονοπάτι, μακρύτερο πιθανόν, που θα του επιτρέψει να φτάσει στην κορυφή. Αυτή την παραβολή χρησιμοποίησε ο Λένιν τον Φεβρουάριο του 1922. Οι Μπολσεβίκοι είχαν κερδίσει τον εμφύλιο, αλλά αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν τη Νέα Οικονομική Πολιτική που πολλοί θεώρησαν προδοσία.
Η κάθοδος είναι πολύ πιο δύσκολη από την αναρρίχηση, συνεχίζει, ο Λένιν. Μοχθηροί αντίπαλοι φωνάζουν χαιρέκακα από κάτω, «κοιτάχτε θα γκρεμιστεί, του λέγαμε να μην επιχειρήσει αυτή την τρελή ανάβαση», ενώ άλλοι τον προτρέπουν να ξεχάσει τον κίνδυνο και να συνεχίσει προς σίγουρο θάνατο. Ευτυχώς, προσθέτει ο Λένιν ειρωνικά, ο ορειβάτης δεν μπορεί να ακούσει αυτούς τους «πραγματικούς φίλους». Αν τους άκουγε, θα πάθαινε ναυτία, και η «ναυτία δε σε βοηθάει να έχεις καθαρό κεφάλι και σταθερό βήμα, ειδικά σε μεγάλο ύψος». Σε ανάλογο σημείο βρίσκεται σήμερα ο ΣΥΡΙΖΑ. Χρειάζεται να κατεβεί στους πρόποδες και να αρχίσει από την αρχή. Χρειάζεται μια επανεκκίνηση, μια απόδραση στο μέλλον. Πρέπει να σκεφτούμε από τη σκοπιά του μέλλοντος.
Για να αποφύγουμε τα χειρότερα
Ας κάνουμε ένα νοητικό πείραμα, ακολουθώντας την περίφημη «θεωρία των καταστροφών». Ας υποθέσουμε ότι το χειρότερο έχει συμβεί κάποια στιγμή στο μέλλον. Ο ΣΥΡΙΖΑ έγινε κόμμα του 5%, οι δεξιές και ακροδεξιές δυνάμεις συνεργάζονται και συγκυβερνούν, τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα βρίσκονται σε μόνιμη αναστολή. Η Αριστερά έχει καταστραφεί για τουλάχιστον μια γενιά. Κοιτώντας προς τα πίσω από το τέλος της πορείας, προσπαθούμε να διαπιστώσουμε τα κομβικά σημεία που οδήγησαν στην καταστροφή για να προσπαθήσουμε να τα αποτρέψουμε.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο στην αρχή της επανεκκίνησης; Όλοι θα συμφωνήσουν, πιστεύω, ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι το business as usual. Ακούγοντας τις παρεμβάσεις στη συζήτηση μέχρι τώρα, δεν μπορώ να πω ότι δεν υπάρχει ο κίνδυνος αυτός. Δεν είμαστε «εν κινήσει», όπως είπαν πολλοί στη συνεδρίαση της Κεντρικής Επιτροπής, αλλά εν στάσει. Η μόνη κίνηση, δυστυχώς, είναι προς τα πίσω, αν δεν σταθούμε λίγο, αν δεν σκεφτούμε μαζί για να αναστρέψουμε την υποχώρηση. Δεν υπάρχει κανείς που να μην πιστεύει στη «συνέχεια με τομές», αυτός είναι ο συνηθισμένος ορισμός του ιστορικού γίγνεσθαι. Αλλά το κρίσιμο είναι τι συνεχίζει, τι αλλάζει;
Έχουν αναδειχτεί πολλά προβλήματα μέχρι τώρα, λιγότερες προτάσεις. Ποιες προτάσεις που ακούσαμε στην Κεντρική Επιτροπή δεν είχαμε ακούσει σε προηγούμενες συνεδριάσεις και συνέδρια; Ας σχολιάσω τρία θέματα που ακούστηκαν από όλους, σχεδόν, τους ομιλητές. Οι περισσότεροι διαπίστωσαν ότι το κόμμα δεν έχει κατανοήσει ή αναλύσει τις αλλαγές στην κοινωνία, δεν έχει «γείωση» σε δήμους, συνδικάτα και επιμελητήρια, δεν μετέτρεψε τα εκλογικά αποτελέσματα σε ιδεολογική ηγεμονία. Έτσι, μετατράπηκε σε εκλογικό μηχανισμό που υποχώρησε όταν διακόπηκε η αύρα της νίκης του 2012 και του 2015. Έλλειψη θεωρητικής και επιστημονικής τεκμηρίωσης, έλλειμα κοινωνικής γείωσης, αδυναμία ηγεμόνευσης. Σωστά. Αλλά το «έλλειμα γείωσης» είναι η πιο χρησιμοποιημένη κομματική φράση μετά το «Αλέξης Τσίπρας». Την ακούσαμε σε κάθε συνεδρίαση μετά την ήττα του 2019. Όμως, αν άλλαξε κάτι ήταν προς τα χείρω. Το κόμμα θα βάλει ρίζες μόνο αν τα μέλη εγκαταλείψουν τα κομματικά γραφεία και διαχυθούν σε συλλόγους, ομίλους, κοινωνικές πρωτοβουλίες και δίκτυα. Πιο χρήσιμη η παρουσία στον σύλλογο γονέων από την καταναγκαστική συμμετοχή στην οργάνωση μελών.
Συζητήθηκε επίσης το ιδεολογικό «στίγμα». Ήταν θολό για κάποιους, πεντακάθαρο για άλλους, μια και είχε αποφασιστεί στο πρόσφατο συνέδριο. Αλλά η συντριβή ήρθε μετά το συνέδριο και αναφορές σ’ αυτό δεν βοηθούν. Τώρα, για να καθαρίσει το στίγμα, χρειαζόμαστε στοχευμένες αναλύσεις για τη δικτυωμένη κοινωνία του ύστερου καπιταλισμού, τη «γενική διάνοια», τους νέους τρόπους εκμετάλλευσης της εργασίας. Χρειάζεται η πιο πλατιά συζήτηση για την ήττα του 2019, για την αποτυχία της αντιπολίτευσης, για τη συντριβή του 2023. Πρέπει να προχωρήσει το κόμμα προς τα αριστερά ή το κέντρο; Αλλά οι όροι «αριστερά», «σοσιαλισμός», «κεντροαριστερά» χρησιμοποιούνται συχνά σαν αδειανά πουκάμισα, σημαίνοντα χωρίς σημαινόμενο. Πρέπει να τους δώσουμε νόημα για τον 21ο αιώνα. Η απουσία της συζήτησης φάνηκε από την έλλειψη συνεκτικής ιδέας στο εκλογικό πρόγραμμα; Ποιο είναι το όραμα για την Ελλάδα του 2028; Ποιες νέες προτάσεις σηματοδοτούν σήμερα την επανεκκίνηση;
Πραγματική δημοκρατία
Όλοι μιλούν για την κεντρική σημασία του κομματικού μέλους και της εσωκομματικής δημοκρατίας. Ακούγεται λίγο κυνικό, φοβάμαι, όταν όλες οι μεγάλες αποφάσεις παίρνονταν από τον ηγέτη, τους συμβούλους του και τους αρχηγούς των τάσεων. Οι τάσεις διαβουλεύονται, αλλά όσοι δεν είμαστε μέλη τους, ούτε συμμετέχουμε ούτε ξέρουμε τι συζητούν και τι αποφασίζουν. Φοβάμαι ότι στο θέμα της κομματικής δημοκρατίας παίζεται θέατρο. Η πολιτική βέβαια χρησιμοποιεί την υποκριτική τέχνη και έχει πολλά θεατρικά στοιχεία. Αλλά στο κομματικό θέατρο, τα παρασκήνια αποφασίζουν και το προσκήνιο γίνεται συχνά υποκρισία, όχι υποκριτική. Οι τάσεις αντικαθιστούν τα μέλη, οι αρχηγοί των τάσεων τα μέλη τους, η τασική πειθαρχία επιβάλλεται επί της κομματικής δημοκρατίας.
Τα περισσότερα μέλη, ακόμη και «τασικοί», βρίσκουν την κατάσταση απαράδεκτη. Η πρώτη, κρίσιμη και αναγκαία αλλαγή είναι να γίνουν τα μέλη κυρίαρχα στην πράξη και όχι στα λόγια, να γίνει η συλλογική λειτουργία το σημείο επανεκκίνησης. Όλα τα μέλη και οι φίλοι πρέπει να συμμετέχουν στη λήψη όλων των μεγάλων αποφάσεων, στη διαδικασία για την αποτίμηση της κομματικής λειτουργίας, στη διαβούλευση για την ταυτότητα, το όραμα, το στελεχικό δυναμικό. Αμέσως πρέπει να δρομολογηθούν επομένως μέτρα άμεσης δημοκρατίας πέρα από την εκλογή προέδρου, που αποτελεί μια θετική αλλά ανεπαρκή μεταρρύθμιση. Η επανεκκίνηση μπορεί να αρχίσει μόνο με νέο πραγματικό συνέδριο, όχι την επανάληψη αυτού που οδήγησε στην ήττα. Το χρονοδιάγραμμα αποφασίστηκε. Αλλά όσο σημαντική είναι η γρήγορη εκλογή προέδρου τόσο είναι και η άμεση εκκίνηση της διαβούλευσης των μελών.
Προτείνω, λοιπόν, να δημιουργηθεί ένα μοναδικό ρεύμα ιδεών, ανοιχτό σε όλα τα μέλη, ώστε να μπορούν να διαβουλεύονται δημόσια. Ταυτόχρονα, δρομολογείται η ριζική ανασυγκρότηση του τρόπου λειτουργίας των κομματικών οργανώσεων. Πέρα από την πολιτική συζήτηση, πρέπει να γίνονται πολιτιστικές δράσεις, σεμινάρια, διαλέξεις, επιμόρφωση και πάρτι. Το θέατρο, η ιστορία, η τέχνη, η μουσική αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της αριστερής, αλλά και της λαϊκής παράδοσης. Ας γυρίσουμε σ’ αυτά που αγαπάμε. Ανοιχτά γραφεία, συζητήσεις για τοπικά και εθνικά θέματα, πολιτιστικές εκδηλώσεις, να κάνουμε τα γραφεία κοινωνικά κέντρα συνάντησης, συζήτησης, πνευματικής τροφής και διασκέδασης. Ας δώσουμε νέα πνοή στις κομματικές λειτουργίες, υιοθετώντας κάτι σαν το «σπίτι του λαού» των Ιταλών κομμουνιστών για να μην ακολουθήσουμε την τύχη τους.
Η αριστερή κυβέρνηση πρότεινε ριζοσπαστικές πολιτικές και πέτυχε πολλά. Ας το τολμήσουμε και στο κόμμα, έχουμε τέσσερα χρόνια μπροστά μας. Διαφορετικά, όσοι θέλουν να τελειώνουν με την Αριστερά θα φωνάζουν «συνεχίστε, δεν φτάσατε ακόμη αρκετά αριστερά». Οι άλλοι, «μην πηγαίνετε αριστερά, η κοινωνία αδιαφορεί για τις αξίες σας». Και στα δύο, ελλοχεύει ο κίνδυνος της πτώσης. Συνεχίζουμε στα επόμενα.
*Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, πρόεδρος του Ινστιτούτου «Νίκος Πουλαντζάς»
