Το νόημα του Τραμπ 2.0

Το περασμένο Σαββατοκύριακο, ο Τραμπ δήλωσε ότι το Ιράν δεν έχει «πληρώσει αρκετά υψηλό τίμημα» ακόμη. Την Τρίτη, το «Project Freedom» παρουσιάστηκε ως «ανθρωπιστική χειρονομία» που θα επιτρέψει σε παγιδευμένα πλοία και πληρώματα να αποδράσουν από τα στενά. Την Τετάρτη, ανακοινώνει ότι «έχει σημειωθεί μεγάλη πρόοδος προς μια πλήρη και τελική συμφωνία», οπότε το «Project Freedom» αναστέλλεται. Την Πέμπτη έγιναν επιθέσεις και από τις δύο πλευρές, αλλά για τον Τραμπ η εκεχειρία συνεχίζεται και η Αμερική «έχει κερδίσει τον πόλεμο».

Ο Τραμπ είναι παγιδευμένος ανάμεσα στην ταπείνωση μιας συμφωνίας χειρότερης απ’ ό,τι υπήρχε πριν την επίθεση ή έναν ατέρμονο πόλεμο. Είναι σαφές ότι η επίθεση στο Ιράν είναι το σημείο καμπής στην παρακμή της αμερικανικής αυτοκρατορίας. Το 2016 έγραφα σειρά άρθρων στην καλή αυτή εφημερίδα με τον τίτλο «Η παρακμή της Δύσης» (https://www.efsyn.gr/themata/politika-kai-filosofika-epikaira/93810_i-parakmi-tis-dysis). Υποστήριζα ότι η κρίση που ζούμε αποτελεί κορύφωση τριών ομόκεντρων κύκλων που δημιούργησαν και τώρα οδηγούν στο τέλος την ιδέα της Δύσης και την ηγεμονία των ΗΠΑ. Ο πρώτος και μακρύτερος ξεκίνησε τον 15ο αιώνα με την Αναγέννηση, τις ανακαλύψεις και την κατάκτηση του Νέου Κόσμου.

Ο κύκλος κλείνει στις μέρες μας. Η Ευρώπη δεν είναι πια το κέντρο της Γης, αλλά μία χερσόνησος στην άκρη της Ασίας. Πόροι και ισχύς σταδιακά μεταφέρονται από τη Δύση στην Ανατολή και από τον Βορρά στον Νότο. Στον «σύντομο» 20ό αιώνα, οι εμφύλιοι πόλεμοι μεταξύ της Γερμανίας και των ευρωπαϊκών δυνάμεων και ο θανάσιμος ανταγωνισμός μεταξύ καπιταλισμού και κομμουνισμού κατέληξαν με ειρήνη στην Ευρώπη και ήττα του κομμουνισμού. Το κοινωνικό κράτος, μεγάλη κατάκτηση της Ευρώπης, ήταν δημιούργημα του εμφυλίου, νίκη του εργατικού κινήματος αλλά και παραχώρηση του κεφαλαίου. Αλλά η πανουργία της ιστορίας μετέβαλε τη νίκη σε σπέρμα αυτο-καταστροφής. Η σοβιετική αυτοκρατορία κατέρρευσε όταν υιοθέτησε δειλά την αγορά και τον φιλελευθερισμό, ενώ η νίκη της Δύσης αφαίρεσε τον βασικό λόγο ύπαρξης του κοινωνικού κράτους. Ο εθνικισμός και η ξενοφοβία επέστρεψαν μέσω του Brexit, της Λεπέν, του Τραμπ, των ορμπανιστών.

Ο τρίτος κύκλος της «νέας παγκόσμιας τάξης» και του «τέλους της ιστορίας» ξεκίνησε το 1989. Ο νεοφιλευθερισμός και η παγκοσμιοποίηση ως ύστατο στάδιο της ιστορίας. Ο θρίαμβος του καπιταλισμού αποθράσυνε τις ελίτ και οδήγησε σε διαζύγιο τον γάμο ευκαιρίας καπιταλισμού και δημοκρατίας. Οι «αγορές» επιβάλλονται στους λαούς, οι εκλογές αντιμετωπίζονται ως ασήμαντες λεπτομέρειες, η κοινωνική δικαιοσύνη γελοιοποιείται. Αλλά η πανουργία της ιστορίας ξαναχτύπησε: η ανεξέλεγκτη κίνηση κεφαλαίων, η υποβάθμιση του κοινωνικού κράτους, η ιδιωτικοποίηση και εμπορευματοποίηση των πάντων οδήγησαν σε τεράστια αύξηση των ανισοτήτων, σε δομική ανεργία και καταστροφή της κοινωνικής συνοχής. Η οικονομική και πολιτική παρακμή οδήγησε σε έναν καπιταλισμό με απάνθρωπο πρόσωπο εσωτερικά, σε διαρκή πόλεμο διεθνώς. Μία παγκόσμια κατάσταση εξαίρεσης επιβάλλει παρακολούθηση των επικοινωνιών, αύξηση της καταστολής, των εξουσιών της αστυνομίας και των μυστικών υπηρεσιών, κτίσιμο τοίχων για να αποκλείουν ανθρώπους, ενώ οι ΗΠΑ Αμερική παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο ατιμώρητα. Οι πολιτικές του Τραμπ αποτελούν προσπάθεια διαχείρισης της παρακμής του οικονομικού και πολιτικού συστήματος. Τα τρολς κάτω από τα άρθρα μου με κατηγορούσαν για αριστερισμό, πεσιμισμό, αντιαμερικανισμό. Σήμερα ακόμη και τα τρολς έχουν σιωπήσει.

Ο Τραμπ 2.0 εκφράζει τον εθνοκεντρικό και πολεμικό καπιταλισμό, έναν παροξυσμό του εθνικιστικού ρατσισμού, του σεξισμού και την εγκατάλειψη της υποκριτικά φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξη. Περηφανεύεται γι’ αυτά που οι αντίπαλοι κατηγορούσαν την Αμερική αλλά δεν τα παραδέχονταν οι ηγέτες της. Η απαγωγή του Μαδούρο έγινε για το πετρέλαιο (όπως κατήγγελλαν οι αριστεροί), ενώ οι οπαδοί του μιλούσαν για ανθρώπινα δικαιώματα και δημοκρατία. Η «αλλαγή καθεστώτος» στο Ιράν ήταν αρχικά μία από τις αντιφατικές αιτίες του πολέμου και ο γιος του Σάχη αναθάρρησε. Οπως και η βενεζουελανή Ματσάδο, που του έκλεψε όμως το Νόμπελ Ειρήνης και εξαφανίστηκε. Μετά ξεχάστηκε το καθεστώς και αντικαταστάθηκε από το πετρέλαιο. «Είμαστε δυνατοί, πλούσιοι, κάνουμε ό,τι θέλουμε και δεν δίνουμε λογαριασμό σε κανένα» είναι το μήνυμα. Κομπάζει για τις καταστροφές, περηφανεύεται για τη ματαιοδοξία του και ενθουσιάζει τους (μειούμενους) οπαδούς του.

Ο Τραμπ επιβεβαιώνει όλους όσοι αδιαφορούν ή απεχθάνονται την πολιτική. Ο κυνισμός ως βασική πολιτική αξία χωρίς υποχωρήσεις ή επιφάσεις. Οι κυβερνητικές ενέργειες γίνονται για να μεταδοθούν στην τηλεόραση, μάλλον η ίδια τηλεόραση είναι η ενέργεια. Στη θέση της πολιτικής, η εικόνα και η συχνά αθυρόστομη ατάκα. Διοικούν οι αυλοκόλακες και οι κυνικοί Αμερικανοί διασκεδάζουν με το θέαμα. Τα συνθήματα, τα MAGA καπέλα, οι προσβολές, η κομπορρημοσύνη, η μνησικακία. Πολιτική του θεάματος. Τι γίνεται στη Γάζα, το Σουδάν, το Ιράν, τον Λίβανο είναι κι αυτό κομμάτι του θεάματος. Οχι για τα θύματα, αλλά για το ακροατήριο. Σε κάποιους δέος και θάνατος σε άλλους κομπασμοί για την καταστροφικότητα, το μεγαλείο της σκληρότητας, τον Μεγάλο. Η πολιτική ενός αυτοκρατορικού κράτους σε παρακμή, συνδυασμός σκληρότητας και γελοιότητας. Βρισκόμαστε στο endgame της αμερικανικής αυτοκρατορίας. Μιας αυτοκρατορίας με τεράστια στρατιωτική υπεροχή, με απίστευτο (αλλά σε υποχώρηση) πλούτο και εκατομμύρια που πεθαίνουν χωρίς ιατρική περίθαλψη. Η στρατιωτική δύναμη θα αντισταθεί μέχρι τέλους. Η Αμερική δεν θα ξαναγίνει μεγάλη, αλλά μπορεί να καταστρέψει τον κόσμο. Το μόνο θετικό είναι ότι η στρατιωτική δύναμη δεν οδηγεί σε νίκες. Γιατί; Στο επόμενο.

● Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου – Το βιβλίο του «Η Επιθυμία του Νόμου» είναι υπό έκδοση από τις εκδόσεις Νήσος