Το «καθεστώς πολέμου»

Γιατί μετά το «τέλος της Ιστορίας» και τη διαρκή ειρήνη που ευαγγελίστηκαν οι Αμερικανοί το 1989 ζούμε σε ένα διαρκή πόλεμο; Μια πρώτη απάντηση εστιάζεται στη σχέση πολέμου και καπιταλισμού όπως κάνει το εξαιρετικό βιβλίο «Πολεμικός καπιταλισμός» του Πέτρου Παπακωνσταντίνου (Τόπος 2026). Η χρήση βίας και ο πόλεμος είναι οικονομικές δυνάμεις, έλεγε ο Μαρξ. Στη σημερινή παγκόσμια συγκυρία η «γεωοικονομία» συμπλέκεται πλήρως με τη «γεωπολιτική», τα οικονομικά συμφέροντα με τις πολιτικές επιδιώξεις των μεγάλων δυνάμεων.

Οπως γράφαμε στο προηγούμενο (https://www.efsyn.gr/themata/politika-kai-filosofika-epikaira/512440_noima-toy-tramp-20/), η δυτική κυριαρχία αμφισβητείται από την ανερχόμενη παγκόσμια Ανατολή. Οι χώροι συσσώρευσης και αξιοποίησης του κεφαλαίου αναδιαμορφώνονται και μεταφέρονται σταδιακά από τον Βορρά στον Νότο. Η αλλαγή των συσχετισμών έκανε την εφοδιαστική αλυσίδα, οι ρίζες της οποίας βρίσκονται στην αποικιοκρατία και το ατλαντικό δουλεμπόριο, εξαιρετικά ευάλωτη, όπως δείχνει ο αποκλεισμός των στενών του Ορμούζ.

Μετά το 2010 έχουμε ένα εξοπλιστικό αμόκ. Το 2024 οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες έφτασαν στα 2,7 τρισ. δολάρια, 7% των δημόσιων δαπανών. Οι Αμερικάνικες δαπάνες αποτελούν το 37% του συνόλου δημιουργώντας μια τεράστια εξοπλιστική υπεροπλία. Εντούτοις οι στρατιωτικές δαπάνες αποτελούν μια μερική απάντηση στην κρίση ηγεμονίας.

Οι άνισοι και καταστροφικοί πόλεμοι στο Ιράκ, τη Λιβύη, το Αφγανιστάν, το Ιράν απέτυχαν παρά τις σχετικά σύντομες αρχικές νίκες. Η συνεχώς αυξανόμενη καταστροφική ικανότητα δεν οδηγεί στα αναμενόμενα αποτελέσματα. Γιατί μια τόσο ισχυρή πολεμική μηχανή αποτυχαίνει; Ο ιστορικός Paul Kennedy υποστηρίζει στο βιβλίο «The Rise and Fall of Great Powers» ότι η ισχύς μιας αυτοκρατορίας σχετίζεται με τους διαθέσιμους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους και την οικονομική σταθερότητα.

Η παρακμή αρχίζει όταν προσπαθεί να επεκτείνει και εντείνει την κυριαρχία της πέρα από τις οικονομικές δυνατότητές της. Η συμμετοχή των ΗΠΑ στην παγκόσμια παραγωγή και το εμπόριο μειώνεται διαρκώς μετά το 1960. Από παγκόσμιος δανειστής η Αμερική έγινε ο μεγαλύτερος οφειλέτης, με το χρέος να ξεπερνάει το 1 τρισ. και την Κίνα να κατέχει μεγάλο μέρος.

Οι στρατιωτικές υποχρεώσεις μεγαλώνουν, οι αναπτυξιακές επενδύσεις περιορίζονται, οι φόροι αυξάνονται και οδηγούν σε σμίκρυνση του ΑΕΠ και συγκρούσεις για τη διανομή του. Η Αμερική βρίσκεται σε ανάλογη κατάσταση μ’ αυτήν της Μεγάλης Βρετανίας λίγο πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εχει τον ίδιο αριθμό βάσεων, μειούμενη ικανότητα να χρηματοδοτεί τα αμυντικά βάρη και οικονομική στασιμότητα. Ακολουθεί την ίδια διαδρομή. Αλλά για να την κατανοήσουμε πρέπει να συνδυάσουμε τους πολέμους με τις εσωτερικές εξελίξεις.

Το καθεστώς πολέμου

Στις μεγάλες πρόσφατες κρίσεις οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις απάντησαν επιβάλλοντας την κατάσταση εξαίρεσης. Υιοθέτησαν ακραία μέτρα λιτότητας στην κρίση της ευρωζώνης, ακραίες πολιτικές για να κρατήσουν τους μετανάστες έξω από τα σύνορα, ενώ στην πανδημία ανέστειλαν βασικά πολιτικά, κοινωνικοοικονομικά και ατομικά δικαιώματα*. Ακόμα συχνότερη είναι η κατάχρηση της εξαίρεσης από τον Τραμπ. Την έχει αναγάγει σε βασική πολιτική και νομική στρατηγική και τη χρησιμοποίησε σε δέκα περιπτώσεις.

Με κατάσταση εξαίρεσης επέβαλε τους εμπορικούς δασμούς. Νόμος του 1798, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνο σε περίπτωση πολέμου, χρησιμοποιείται κατά των μεταναστών επειδή αποτελούν «εισβολείς». Ο «Νόμος περί Εξέγερσης» δικαιολογεί την αποστολή της εθνικής φρουράς στο Λος Αντζελες και τη Μινεάπολη. Ο πόλεμος δεν γίνεται πια μόνο μεταξύ κρατών αλλά μέσα στην κοινωνία. Οπως λέει ο Ετιέν Μπαλιμπάρ, όταν η Δύση ολοκλήρωσε την κατάκτηση και διαίρεση του πλανήτη άρχισε να αποικιοκρατεί τις δικές της κοινωνίες.

Ζούμε ένα είδος διακυβέρνησης που μπορεί να ονομαστεί «καθεστώς πολέμου». Οι αδιάκοπες καταστάσεις εξαίρεσης εσωτερικά, οι μικρές και μεγάλες συγκρούσεις διεθνώς υποστηρίζουν μια στρατιωτικοποιημένη κυβερνησιμότητα, στην οποία συνεργάζονται κράτη, υπερεθνικοί θεσμοί και οι ανταγωνιστικές πλευρές του κεφαλαίου. Χαρακτηριστικά της:

1. Η στρατιωτικοποίηση της οικονομικής ζωής και η αντικατάσταση των κοινωνικών ασφαλίσεων από τις απαιτήσεις της «εθνικής ασφάλειας». Η οικονομική ανάπτυξη διαμορφώνεται από τη στρατιωτική λογική – όπως απαιτεί η έκθεση της Ε.Ε. «Rearm Europe» και η αύξηση των δαπανών για εξοπλισμούς στο 3,5 % και μετά το 5% του ΑΕΠ.

2. Η στρατιωτικοποίηση του κοινωνικού κόσμου παίρνει πολλαπλές μορφές. Αύξηση των δυνάμεων της αστυνομίας και της καταστολής. Ποινικοποίηση της πολιτικής διαμαρτυρίας, υπερβολικές ποινές. Ανοιχτή και μυστική παρακολούθηση, συλλογή δεδομένων από τα κοινωνικά μέσα, στοχοποίηση αντιφρονούντων και κινημάτων και επιβολή υπακοής στις διάφορες μορφές εξουσίας. «Πόλεμοι» διεξάγονται εναντίον μιας ατελείωτης σειράς εχθρών. Κατά των ναρκωτικών, της τρομοκρατίας, των προσφύγων, του woke, της κριτικής θεωρίας, της αλληλεγγύης προς τους Παλαιστινίους.

3. Οι καταστάσεις εξαίρεσης επιτρέπουν τη νόμιμη χρήση βίας παρά τις κατάφωρες παραβιάσεις του δικαίου. Το ίδιο ισχύει και με το διεθνές δίκαιο. Οι ΗΠΑ έχουν αποσυρθεί ή παραβιάζουν 60 διεθνείς συνθήκες και οργανισμούς. Ο Τραμπ αντιλαμβάνεται τις εξωτερικές σχέσεις με όρους αστυνόμευσης. Η εσωτερική καταστολή και οι πόλεμοι αποτελούν δύο όψεις του νομίσματος, ICE και βομβαρδιστικά, Μινεάπολη και Γάζα. Μια παγκόσμια αστυνομική επιχείρηση ενώνει την εσωτερική και τη διεθνή βία. Ο στρατός γίνεται αστυνομία και οι πόλεμοι αστυνομική επιχείρηση. Οι διαρκείς πόλεμοι και η απειλούμενη μελλοντική τους πιθανότητα βοηθούν τη στρατιωτικοποίηση του εσωτερικού μετώπου, όπως γίνεται και σε μας.

Αλλά ο 21ος είναι και ο αιώνας της παγκόσμιας αντίστασης. Από την πλατεία Ταχρίρ, την Πουέρτα ντελ Σολ, το Σύνταγμα, το Ταξίμ, το Black Lives Matter, το Me Too, τις διαμαρτυρίες κατά του lockdown και τα Τέμπη, οι πολίτες εκφράζουν διαρκώς την αγανάκτηση, την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κυβερνήσεις, την παγκόσμια αλληλεγγύη. Αυτή είναι η απάντηση στο καθεστώς πολέμου. Αντίσταση στο καθεστώς πολέμου, ξέροντας ότι η ιστορική ενδεχομενικότητα σημαίνει ότι αυτά που κάνουμε σήμερα σε δύσκολες συνθήκες μπορούν να φέρουν αύριο την αλλαγή.

● Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου – Costas Douzinas, «States of Exception» (Elgar, 2024),