Χαρισματικοί και μεσσιανικοί ηγέτες

Συνεχίζουμε την ανατομία του αριστερού ημισφαιρίου. Η ιδεολογία δεν συνιστά μια απλή εφαρμογή ιδεών. Λειτουργεί μέσω των πρακτικών και της δράσης, του παραδείγματος και της μίμησης, ενεργοποιεί τα συναισθήματα. Λογικές αντιλήψεις συχνά διαψεύδονται από παράλογη συμπεριφορά, συνειδητές ιδέες από ασυνείδητα κίνητρα. Το ΚΚΕ αποτελεί τυπική περίπτωση ασυμφωνίας μεταξύ ρητορικής και πράξης. Οι κομμουνιστές μιλούν εκ μέρους του λαού αλλά δεν ενδιαφέρονται για κανενός είδους προγραμματικές ή τομεακές συμμαχίες που θα βοηθούσαν τους εργαζόμενους. Πιστεύουν ότι η έλευση του σοσιαλισμού είναι επιστημονικά ή μεταφυσικά εγγυημένη. Ετσι μοιάζουν με τους ευαγγελικούς προτεστάντες που περιμένουν τη Δευτέρα Παρουσία. Αντίφαση μεταξύ ρητορικής και πράξης είναι χαρακτηριστικό του κομμουνιστικού κόμματος.

Πάμε στην Αριστερά. Η έμφαση στις πολιτικές, όχι στο όραμα, στους αριθμούς όχι στους ανθρώπους, έβαλε αριστερό περίβλημα στη μεταπολιτική. Η ήττα του 2023 εξασθένησε, τραυμάτισε παραπέρα την πληγωμένη αριστερή συνείδηση και οδήγησε στην αριστερή μελαγχολία (https://www.efsyn.gr/themata/1402440/i-aristeri-melagholia/). Η επίκληση αριστερών «κλισέ» ικανοποιούσε την παραδοσιακή βάση αλλά άφηνε αδιάφορους τους νέους. Η σύγκλιση γύρω από αξίες και ιδέες αντικαταστάθηκε από τον ηγέτη ως συγκολλητική ουσία. Οι αγιογραφίες και η προσκόλληση στον ηγέτη ενισχύονταν όσο υποχωρούσαν η ταυτότητα και το όραμα του κόμματος. Ο αρχηγισμός αντικατέστησε τις ιδεολογικές εντάξεις και προετοίμασε το «φαινόμενο Κασσελάκη». Αλλά τα κοινά συναισθήματα προς τον ηγέτη είναι συχνά ονειρικά, ανεξέλεγκτα, οδηγούν σε εκρήξεις και επιθέσεις σε φανταστικούς εχθρούς. Η συναισθηματική φόρτιση της διαίρεσης οδηγεί τη μία πλευρά στην οιδιπόδεια σύγκλιση, την άλλη στην απόρριψη. Ο ηγέτης είναι αριστερό δημιούργημα, εμείς (ή κάποιοι από εμάς) πήραμε έναν businessman και επενδύσαμε τα πάθη μας πάνω του, ξαναζεστάναμε τα παγωμένα συναισθήματα, τον κάναμε μεταπολιτικό ροκ σταρ. Εμείς (ή κάποιοι από εμάς) επιθυμήσαμε κάποιον που κάλυπτε το κενό των ιδεών με άδειες εικόνες και Τικ-Τοκ.

Η ψυχανάλυση μπορεί να βοηθήσει. Οπως υποστηρίζει ο Φρόιντ, ο κοινωνικός δεσμός είναι λιβιδινικός, τα συναισθήματα διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη διαδικασία σύστασης συλλογικών ταυτοτήτων. «Μια ομάδα συγκρατείται σαφώς από κάποια δύναμη. Και σε ποια δύναμη θα μπορούσε να αποδοθεί αυτό το κατόρθωμα παρά στον Ερωτα, που συγκρατεί τα πάντα στον κόσμο», γράφει. Τα κοινά συναισθήματα εκφράζουν την εύπλαστη λιβιδινική ενέργεια που μπορεί να κινηθεί σε πολλές κατευθύνσεις. Η σύγκλιση σε έναν κοινό πολιτικό χώρο μεσολαβείται είτε από την αγάπη για τον ηγέτη είτε από την κοινή αφοσίωση σε αφηρημένες ιδέες, ενίοτε και από τα δύο. Οταν οι άνθρωποι επενδύουν στον ηγέτη μετατρέπουν τα επιθετικά ένστικτα προς τους «άλλους» σε συναισθηματικούς δεσμούς και αρμονικές σχέσεις μεταξύ τους. Ετσι «εμείς» (οι αριστεροί, οι Συριζαίοι, οι Ελασίτες) κοινωνούμε συναισθηματικά και ενοποιούμαστε πολιτικά.

Οταν οι αξίες υποχωρούν, η κοινή συναισθηματική εμπειρία των μελών μιας ομάδας προέρχεται από την εξιδανίκευση του ηγέτη. Η ταύτιση μαζί του οδηγεί σε σύγκλιση με όσους μοιράζονται την ίδια σχέση. Ετσι στον πυρήνα της ομάδας υπάρχει η κοινή ασυνείδητη εμπειρία των μελών της. Η ομάδα (το κόμμα, ο σύλλογος, το κίνημα) αποτελείται από πολίτες που έχουν βάλει το ίδιο αντικείμενο στη θέση του «ιδεώδους εγώ» τους (της φαντασίωσής τους για το πώς θα γίνουν καλοί, πλούσιοι, πετυχημένοι) και κατά συνέπεια ταυτίζονται μεταξύ τους. Ο ψυχαναλυτής Heinz Kohut διαχώρισε τους χαρισματικούς και τους μεσσιανικούς ηγέτες. Οι χαρισματικοί αποτελούν ενσάρκωση της αρχέγονης μητέρας, που φροντίζει, προσφέρει και αγαπά. Οι μεσσιανικοί είναι ενσαρκώσεις του αρχέγονου πατέρα, παντοδύναμοι, παντογνώστες. Ο χαρισματικοί ηγέτες εμπνέουν και ενθουσιάζουν, οι μεσσιανικοί υποτάσσουν και συγκλονίζουν. Οι δύο τύποι διαμορφώνουν διαφορετικές σχέσεις με τους οπαδούς τους. Οι χαρισματικοί θεωρούνται ευγενικοί, έξυπνοι, ταλαντούχοι. Ο,τι κάνουν ή λένε φαίνεται συναρπαστικό, εμπνευσμένο και υπέροχο. Εχουν μια αύρα γύρω τους, ένα πεδίο ενέργειας που αναζωογονεί τους οπαδούς. Τους κάνει να αισθάνονται αναγνωρισμένοι, πιο έξυπνοι, πιο ταλαντούχοι. Η φροντίδα αποτελεί σημαντική ιδιότητά τους, πιστεύουμε ότι δίνουν μεγάλη σημασία σε κάθε ακόλουθο. Ο Χριστός ως καλός ποιμένας αποτελεί το αρχέτυπο ενός ηγέτη που φροντίζει και αγαπάει τους πάντες.

Οι μεσσιανικοί ηγέτες είναι απαιτητικοί, επικριτικοί και συγκρουσιακοί. Δεν δίνουν μεγάλη σημασία στη διατήρηση μιας ευχάριστης ατμόσφαιρας, αγνοούν ή είναι αδιάφοροι για τις ευαισθησίες των οπαδών τους. Αλλά μπορούν να κάνουν τον κόσμο να ξεχάσει τα στενά συμφέροντά του, να τον παρακινήσουν σε μεγάλα επιτεύγματα. Οι οπαδοί αισθάνονται υπάκουοι, πράοι, μερικές φορές χάνουν τη φωνή τους μπροστά στον ηγέτη. Τέτοιοι ηγέτες εμπνέουν φόβο και δέος. Αλλά μπορούν να οδηγούν σε δεσμεύσεις και σε εκδηλώσεις αφοσίωσης, θυσίας και ηρωισμού. Δημιουργούν την πεποίθηση ότι μπορούν να οδηγήσουν τους οπαδούς στη Γη της Επαγγελίας παρά τις απαιτούμενες θυσίες.

Ετσι οι αντιτιθέμενες φαντασιώσεις των οπαδών δημιουργούν το προφίλ του ηγέτη. Πρώτον, ο ηγέτης νοιάζεται για τους οπαδούς του, τους προσφέρει αναγνώριση και προστασία. Αντίθετα, ο ηγέτης αδιαφορεί για τη δύσκολη θέση των οπαδών και είναι πρόθυμος να τους θυσιάσει για να επιτύχει τις φιλοδοξίες του. Δεύτερον, ο ηγέτης είναι προσιτός, μπορούν όλοι να τον δουν και να τον ακούσουν, ακόμη και αν οι εμφανίσεις του είναι σπάνιες. Αντίθετα, ο ηγέτης είναι μυστηριώδης, απόμακρος, ανεξιχνίαστος. Τρίτον, ο ηγέτης είναι παντοδύναμος, άφοβος και ικανός. Εν δυνάμει παντογνώστης, μπορεί να διαβάζει το μυαλό των στελεχών και να διαχωρίζει τον πραγματικά πιστό από τον κόλακα. Αντίθετα, ο ηγέτης είναι εξωτερικά καθοδηγούμενος, φοβισμένος και επιφανειακά μόνο αλάνθαστος. Τέταρτον, ο ηγέτης έχει δόκιμες αξιώσεις στην εξουσία. Αντίθετα, ο ηγέτης είναι απατεώνας, οι αξιώσεις του απατηλές.

Η σχέση με τον ηγέτη είναι λοιπόν οιδιπόδεια. Τα μέλη επενδύουν λιβιδινικά πάνω του, μετατρέποντας τα επιθετικά ένστικτα σε συναισθηματικούς δεσμούς και αρμονικές σχέσεις μεταξύ τους. Ετσι το πλήθος ενοποιείται συναισθηματικά. Αλλά με τον ίδιο τρόπο φτιάχνεται και ο ηγέτης, δημιούργημα της επιθυμίας μας.

ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Οπως υποστηρίζει ο Φρόιντ, ο κοινωνικός δεσμός είναι λιβιδινικός, τα συναισθήματα διαδραματίζουν καίριο ρόλο στη διαδικασία σύστασης συλλογικών ταυτοτήτων. «Μια ομάδα συγκρατείται σαφώς από κάποια δύναμη. Και σε ποια δύναμη θα μπορούσε να αποδοθεί αυτό το κατόρθωμα παρά στον Ερωτα, που συγκρατεί τα πάντα στον κόσμο», γράφει.

● Kαθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου