Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ελεύθεροι αλλά αλυσοδεμένοι

Αγκνες Χέλερ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ελεύθεροι αλλά αλυσοδεμένοι

  • A-
  • A+

Στις 19 του περασμένου Ιουλίου πέθανε η Ουγγαρέζα φιλόσοφος Αγκνες Χέλερ. Γεννημένη το 1929 στη Βουδαπέστη, διασώθηκε από τη ναζιστική καταδίωξη των Εβραίων και μετά τον πόλεμο έγινε μαθήτρια και έπειτα βοηθός του Γκέοργκ Λούκατς. Σημαίνουσα εκπρόσωπος της «Σχολής της Βουδαπέστης», το 1968 εκδιώχθηκε από την Ακαδημία Επιστημών μετά τη δημόσια κριτική που άσκησε στη σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία.

Το 1977 υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει την Ουγγαρία και μετανάστευσε πρώτα στην Αυστραλία κι έπειτα στις ΗΠΑ. Τα τελευταία χρόνια είχε επιστρέψει στην Ουγγαρία και ασκούσε αυστηρή κριτική στο καθεστώς του Ορμπαν. Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το τελευταίο γραπτό της. Το είχε στείλει δύο μέρες πριν από τον θάνατό της στους οργανωτές του διεθνούς συμποσίου European Forum Alpbach, το οποίο έγινε τον περασμένο Αύγουστο στο αυστριακό Τιρόλο.


Ας αρχίσουμε με μιαν εμβληματική περίπτωση που αντλούμε από τη Βίβλο, από το βιβλίο της Εξόδου. Ο λαός του Ισραήλ φεύγει βιαστικά από την Αίγυπτο, όπου τον κρατούσαν σκλαβωμένο. Απελευθερώνεται έτσι από τη δουλεία χωρίς να χρειαστεί να παλέψει για την ελευθερία. Η ελευθερία τού προσφέρεται ως δώρο. Στη μακρά περιπλάνησή τους στην έρημο, οι Εβραίοι είχαν χάσει την ασφάλεια που η κατάσταση των σκλάβων τούς είχε εξασφαλίσει επί πολλά χρόνια.

Αγανακτισμένοι εξαιτίας των αβεβαιοτήτων της πλανόδιας ύπαρξής τους, δεν διστάζουν να νοσταλγούν τις ειδωλολατρικές πόλεις των καταπιεστών τους, όπου είχαν ζήσει μέσα στην ασφάλεια της σκλαβιάς. Επειτα δέχονται ως θείο δώρο ένα σύνταγμα με τη μορφή των Δέκα Εντολών.

Καθώς ήταν ήδη απαλλαγμένος από τη σκλαβιά, στον λαό του Ισραήλ παρουσιάζεται η ευκαιρία να γίνει ελεύθερος, επειδή μόνον ένας ελεύθερος λαός αξίζει τον θεμελιώδη νόμο, μοναδική εγγύηση πολιτικής ισότητας, ως προϋπόθεση –και χρέος– για τη θέσπιση των ελευθεριών, μεταξύ των οποίων και η επιδίωξη της ασφάλειας. Και πώς αξιοποιεί ο λαός του Ισραήλ την πρώτη ευκαιρία για να δράσει με πλήρη ελευθερία; Με τη λατρεία του χρυσού μόσχου. Αυτό το πολύ γνωστό επεισόδιο, που σύντομα έγινε συμβολικό, επαναλήφθηκε κάμποσες φορές στην πορεία της Ιστορίας. Η τελευταία του ενσάρκωση ανευρίσκεται στην πρόσφατη Ιστορία μιας ομάδας χωρών της Ανατολικής Ευρώπης –όπως η χώρα μου, η Ουγγαρία–, όπου οι πολίτες δέχτηκαν την ελευθερία σαν να ήταν δώρο γενεθλίων, αλλά δεν κατόρθωσαν να τη διατηρήσουν.

Μεταξύ των διάφορων λόγων μπορούν να συγκαταλεχθούν και ο εθισμός στην ασφάλεια της σκλαβιάς και η λατρεία του χρυσού μόσχου. Μολονότι η βιβλική υπόθεση επαναλήφθηκε αναρίθμητες φορές στην Ιστορία του ανθρώπου, αυτή είχε ένα συμπτωματικό νόημα, επειδή η βεντάλια των διαθέσιμων πολιτικών θεσμών είχε παραμείνει αρκετά περιορισμένη για πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια.

Σε τελική ανάλυση, όλα τα έθνη κυβερνιούνταν από έναν ηγεμόνα ή από λίγες οικογένειες ευγενών. Για να φωτίσουμε την κατάσταση με τα λόγια του Αριστοτέλη: Υπάρχουν άνθρωποι που γεννιούνται ελεύθεροι και υπάρχουν άνθρωποι που γεννιούνται δούλοι.

[…] Η τωρινή κατάσταση του κόσμου είναι θεμελιακά διαφορετική από όλες όσες προηγήθηκαν. Αυτή η διαφορά φανερώθηκε από τους φιλοσόφους του Διαφωτισμού και έγινε ο άγραφος νόμος των πρώτων ρεπουμπλικανικών συνταγμάτων με την ακόλουθη διακήρυξη: «Ολοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και με τα ίδια δικαιώματα». Ηδη όμως ο Ρουσό είχε υπογραμμίσει: «Ολοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και παντού είναι αλυσοδεμένοι», καταδεικνύοντας την παραδοσιακή αυστηρή φιλοσοφική διάκριση ανάμεσα στον εμπειρικό ισχυρισμό και τον υπερβατικό.

Συνεπώς η νεωτερικότητα θεμελιώνεται πάνω στην ελευθερία. Αν ωστόσο θελήσουμε να πιστέψουμε τον ισχυρισμό του Ρουσό –«και παντού είναι αλυσοδεμένοι»-, οφείλουμε να αντλήσουμε από αυτόν το συμπέρασμα ότι, μολονότι η νεωτερικότητα βασίζεται στην ελευθερία, η ελευθερία είναι ένα θεμέλιο που δεν χτίζει.

Επιτρέψτε μου να εξηγήσω τι εννοώ. Οταν ο Αριστοτέλης έλεγε «Ορισμένοι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και άλλοι γεννιούνται δούλοι», δεν υπήρχε καμιά διαφορά ανάμεσα στο κανονιστικό και το εμπειρικό περιεχόμενο της δήλωσης.

Στην πραγματικότητα ορισμένοι άνθρωποι γεννιούνταν de facto ελεύθεροι και άλλοι de facto δούλοι –τον καιρό εκείνο αυτό θεωρούνταν φυσικό. Μόνο στη νεότερη εποχή οι φιλόσοφοι διακηρύττουν ότι όλοι γεννιόμαστε ελεύθεροι και συνεπώς έχουμε ίσα δικαιώματα. Η Διακήρυξη της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας τα απαριθμεί: δικαίωμα στη ζωή, στην ελευθερία και στην αναζήτηση της ευτυχίας. Ή, με τα λόγια της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη του 1789: τα δικαιώματα του ανθρώπου, τα δικαιώματα του πολίτη. Εχουν περάσει πάνω από 250 χρόνια από τότε. Αλλά ακόμα επαναλαμβάνουμε μαζί με τον Ρουσό: Ολες οι ανθρώπινες υπάρξεις γεννιούνται ελεύθερες κι ωστόσο αυτές είναι (σχεδόν) παντού αλυσοδεμένες.

Παρ’ όλα αυτά, μετά τον Ρουσό, μετά τη Γαλλική Επανάσταση, η υπάρχουσα κοινωνική δομή άρχισε σιγά σιγά να αλλάζει. Ακόμα και αν παραμένει έγκυρος ο ισχυρισμός ότι ο νεότερος κόσμος βασίζεται στην ελευθερία, ανακαλύψαμε ότι η ελευθερία είναι ένα θεμέλιο που δεν χτίζει, επειδή η ελευθερία είναι ανίκανη να χτίσει. Για έναν πολύ απλό λόγο: αν οι ανθρώπινες υπάρξεις είναι ελεύθερες, αυτές είναι ελεύθερες και να επιλέξουν την άρνηση της ελευθερίας. Αν δεν θα μπορούσαν να το κάνουν, δεν θα ήταν αληθινά ελεύθερες.

Θα μπορούσε να φανεί σαν ένα αστείο ή σαν ένα φιλοσοφικό σόφισμα, αλλά δεν είναι, επειδή έχει σοβαρότατες θεωρητικές και πρακτικές επιπτώσεις για τον παρόντα και τον μελλοντικό κόσμο. Με άλλα λόγια, σε μεγάλο μέρος του κόσμου το παράδοξο του Ρουσό είναι μέχρι τώρα έγκυρο: όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι κι ωστόσο αυτοί είναι σχεδόν παντού αλυσοδεμένοι. Είναι ελεύθεροι να υποτάσσονται σε δικτατορίες, τυραννίες, ολιγαρχίες, ολοκληρωτικά καθεστώτα ή να γίνονται πολίτες φιλελεύθερων δημοκρατιών.

Ωστόσο, ακριβώς όπως τα ολοκληρωτικά καθεστώτα μπορεί να καταρρεύσουν, έτσι μπορεί να καταρρεύσουν και οι φιλελεύθερες δημοκρατίες. Ο εικοστός αιώνας μάς έδωσε πολλά παραδείγματα. Υποθέτουμε πάντα ότι ο κόσμος δεν θα προχωρήσει όπως συνήθως, ότι η ειρήνη δεν θα διαρκέσει για πάντα, ότι τα απειλητικά σύννεφα στον ορίζοντα των φιλελεύθερων δημοκρατιών δεν θα χαθούν ως διά μαγείας, εκτός αν οι κάτοικοι αυτών των κρατών συνειδητοποιήσουν ότι η ασφάλεια ενός κόσμου, μιας κοινωνίας και των μελλοντικών γενεών εξαρτάται από την ελευθερία, και πιο συγκεκριμένα από τη χρήση της δυνατότητας ελευθερίας, από την πολιτική ελευθερία αλλά και από τη συνειδητή ανάληψη της ευθύνης για την προστασία της.

[…] Δεν θα φτάσουμε ποτέ σε μια δίκαιη κοινωνία, επειδή μια εντελώς δίκαιη κοινωνία δεν υπάρχει και δεν θα υπάρξει ποτέ. Υπάρχει όμως ένα πολιτικό σύστημα όπου όλοι μπορούν να παλεύουν για τη δικαιοσύνη. Δεν υπάρχει η απόλυτη ελευθερία ούτε η απόλυτη ασφάλεια, επειδή, αν υπήρχαν, δεν θα είχαμε λόγους για να ζούμε. Ο Homo Sapiens δεν θα γίνει ποτέ τέλειος, καλός, ορθολογικός. Αλλά, για να θυμηθούμε τα λόγια του Καντ, είναι εφικτό να θεμελιώσουμε θεσμούς χάρη στους οποίους ακόμα και μια φυλή διαβόλων θα είναι υποχρεωμένη να συμπεριφέρεται έντιμα. Παραμένει πάντα έγκυρη η παραίνεση του Βολτέρου να καλλιεργούμε τον κήπο μας.

ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Δικαιοσύνη και ελευθερία
Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας η διανοητική αυτοβιογραφία του Αυστριακού φιλοσόφου Καρλ Πόπερ με τίτλο «Αέναη αναζήτηση». Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης του, το 1972 στην ιταλική...
Δικαιοσύνη και ελευθερία
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Η παρέκκλιση της Ευρώπης
Ολο το έργο του Γερμανού φιλοσόφου Γιούργκεν Χάμπερμας κατατείνει στην επεξεργασία μιας κριτικής θεωρίας της κοινωνίας, ικανής να υπηρετεί μια προοπτική ατομικής και συλλογικής χειραφέτησης. Το κείμενο που...
Η παρέκκλιση της Ευρώπης
ΙΔΕΕΣ - ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ
Για μια ηθική της ευθύνης
Ενα πολύ σημαντικό έργο, το βιβλίο του εβραϊκής καταγωγής Γερμανού φιλόσοφου Χανς Γιόνας «Η αρχή της ευθύνης», κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας. Εισηγείται τις βασικές αρχές μιας νέας ηθικής, ικανής να...
Για μια ηθική της ευθύνης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας