Φέτος κλείνουν 63 χρόνια από το 1963 που έγινε η δολοφονία Λαμπράκη. Ο Βασίλης Βασιλικός έγραψε το «Ζ» με αφορμή το αποτρόπαιο αυτό γεγονός από παρακρατικούς (πολύ πιθανόν με τη συμβολή τής τότε βασίλισσας Φρειδερίκης) και ο Στρατής Τσίρκας τη «Χαμένη Ανοιξη». Δύο από τα πιο καθαρά πολιτικά βιβλία της μεταπολιτευτικής λογοτεχνίας. Το πρώτο έγινε ταινία από τον Γαβρά και το δεύτερο, επίσης συγκλονιστικό, βιβλίο ανέβηκε ως θεατρικό πριν από λίγους μήνες σε διασκευή Αρη Λάσκου και σκηνοθεσία Βαλάντη Φράγκου – αρχικά στο θέατρο «Πορεία», ενώ τώρα παίζεται στο «Δίπυλον».
Ο Αρης συμπρωταγωνιστεί μαζί με τον Συμεών Τσακίρη και ακόμα έναν εξαιρετικό θίασο (σ.σ. η ερμηνεία της Τζίνης Παπαδοπούλου μάς κέρδισε ολοκληρωτικά για ακόμα μία φορά, όπως και η σκηνοθεσία) και οι δύο δίνουν ερμηνεία ζωής. Της δικής μας έστω, καθώς και ο Αρης και ο Συμεών είναι από τους ηθοποιούς που δεν μικραίνει ποτέ το ανάστημά τους επί σκηνής. Μόνο αυξάνεται. Πρόκειται για ένα βαθιά πολιτικό έργο, που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη ρήση του πρωθυπουργού «Τι ενδιαφέρει έναν σημερινό 17χρονο η δολοφονία Λαμπράκη;» Και οι δύο ηθοποιοί μάς απαντούν ως δίπολο ενός κοινωνικού τμήματος που δεν σταματάει να αγωνίζεται, με τον Συμεών να είναι πιο αισιόδοξος και τον Αρη το αντίθετο. «Αυτό φάνηκε και στις πρόβες και μας βοήθησε πολύ η διαφορετική προσέγγιση του Συμεών στο πώς να μεταφέρουμε το κλίμα τού τότε στη σκηνή» μας λέει ο Αρης Λάσκος. Και τα κατάφεραν: παρ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης, που δεν είναι μικρή, δεν θέλεις να χάσεις ούτε σκηνή, ούτε φράση.
Οι «μεταφράσεις» της αλήθειας
Μία από αυτές που ακούγονται είναι: «Ολοι σπόρια από τα προηγούμενα είμαστε». «Ισχύει ακόμα» μας λέει ο Συμεών. «Αλλά μετά παίρνει και ο καθένας τη θέση του στο μονοπάτι του. Πιστεύω πως συνδεόμαστε με όλα και ότι ακόμα και αυτά τα οποία μας απωθούν έχουμε ευθύνη που υπάρχουν. Τα όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα, κοινωνικοπολιτικά και όχι μόνο, αλλά και διεθνώς θα τα χαρακτήριζα μεν σήψη, αλλά μέσα σε αυτό υπάρχουν και ολάνθιστοι κήποι. Υπάρχουν και ανανεώσεις συνείδησης, υπάρχουν και θαύματα» καταλήγει. «Ο αυτοκράτορας έχει ξεγυμνωθεί από μόνος του και δεν τον ενδιαφέρει αν τον βλέπουμε ως τέτοιο. Είναι σημαντικό να το αναγνωρίζουμε, αλλά μετά; Τι κάνουμε;» συνεχίζει ο Αρης. «Οι μέθοδοι και οι μεθοδεύσεις είναι οι ίδιες στο εξωτερικό και στην Ελλάδα. Ζούμε την τραμπική περίοδο σε μικρογραφία στη χώρα μας. Εχοντας χάσει την αλήθεια. Εχουμε χάσει το τι είναι πραγματικό και τι επίπλαστο, λαϊκίστικο, ψέμα. Αν δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε στα γεγονότα, αν δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε σε ό,τι βλέπουν τα μάτια μας, ποιες είναι οι αξίες μας; Ποιο είναι το ηθικό; Αν δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε ούτε καν σε αυτά, αν έχουμε πάρα πολλές μεταφράσεις της αλήθειας, αυτό σημαίνει πως έχει αρχίσει μια πολύ στενάχωρη κατάσταση».
ΟΠΕΚΕΠΕ, Τέμπη και «Βιολάντα»
Τούς ρωτάμε αν ένιωσαν κάποια στιγμή πως τα όσα παίζουν στην παράσταση ανήκουν σε ένα μακρινό παρελθόν ή το αντίθετο (σ.σ. για μας ήταν μια αποκάλυψη ιστορική και απολύτως σημερινή): «Μόνο παρελθόν δεν είναι όλα αυτά – το βλέπεις ακόμα και στα συνθήματα του τώρα, τα οποία είναι σχεδόν ολόιδια με 63 χρόνια πριν! Η διαφορά είναι πως τα όσα γίνονται πλέον, που επίσης προσομοιάζουν με τα προ χούντας γεγονότα, τα βιώνουμε ως ‘‘κανονικότητα’’!» λέει ο Αρης. Και συνεχίζει:
«Η έννοια του σκανδάλου είναι κανονικότητα. Η καθημερινότητα είναι σκάνδαλα και τραγωδίες, απώλειες και εγκλήματα: από το αν έχει δηλωθεί ένα υπόγειο στο εργοστάσιο της ‘‘Βιολάντα’’ μέχρι το πώς κυκλοφορούσαν τα τρένα το ‘23. Τι γίνεται με τον ΕΦΚΑ, τον ΟΠΕΚΕΠΕ, τι γίνεται με μια διάταξη του οικογενειακού δικαίου που άλλαξε στις 30 Δεκεμβρίου, τι γίνεται με τον διορισμό του Αυγενάκη, τι γίνεται με το να πει ένας βουλευτής ή ένας υπουργός σε μια βουλεύτρια ‘‘πήγαινε στην κουζίνα σου, δεν είναι κουζίνα εδώ για να ουρλιάζεις’’. Βλέπουμε πως κάποιοι θέλουν να ξανανοίξει η κουβέντα για το δικαίωμα στην άμβλωση, για τον γάμο των ομοφυλοφίλων. Δεν ξέρεις πού να πρωτοαντισταθείς, για ποιον λόγο να πρωτοκαλυφθείς, να φωνάξεις, ν’ αντισταθείς.
»Από την άλλη υπάρχει ακόμα κόσμος που δεν κάθεται ‘‘ήσυχος’’, που ανησυχεί: όσοι βγήκαν στους δρόμους στη Μινεσότα, αυτό που έγινε στην Ελλάδα με τους καλλιτέχνες τα προηγούμενα χρόνια. Και παρ’ όλη τη μαυρίλα που νιώθω μέσα μου, πιστεύω ότι συνεχίζουμε. Οτι δεν θα σταματήσουμε. Θα σου πω κάτι: όταν είχε κλείσει η Πειραματική για την ‘‘Ισορροπία του Nash’’, τότε που την κατέβασαν, δούλευα και είχα πει θα περάσω μετά τη συγκέντρωση στο Εθνικό. Κατέβηκα μετά τη δουλειά και είδα τους γονείς μου έξω από το Εθνικό, οι οποίοι είναι άνθρωποι του Δημοσίου, δημόσιοι υπάλληλοι ήταν. Και τους είδα εκεί και έβαλα τα κλάματα. Και βλέπω τους γονείς μου να κατεβαίνουν ακόμα για τα Τέμπη και τα λοιπά. Οπότε ναι, ναι, ναι: συνεχίζεις».
Οξυγόνο και αλληλεγγύη
«Ταυτόχρονα, επειδή η πίεση και η ψυχική και πνευματική εξάντληση είναι μεγάλες, χρειάζονται νησίδες. Ομορφιάς και οξυγόνου» συμπληρώνει ο Συμεών. «Χρειάζομαι να ξαναγυρίζω στον κήπο του σπιτιού μου να γεμίζω ομορφιά, να χαίρομαι που ακόμα μπορώ και την αναγνωρίζω, να βρίσκομαι με ανθρώπους που με εμπνέουν. Αυτό είναι το ‘‘κονάκι’’ μας. Οχι όμως με ‘‘τοίχους’’. Οχι ως εσώκλειστη φυλακή, ως προσωπικό απαρτχάιντ. Γιατί θέλεις, χρειάζεσαι τους ανθρώπους, την προσωπική επαφή – αυτό το λεμόνι από τον γείτονα. Πώς γίνεται αυτό; Πας και το ζητάς. Λες μια καλημέρα. Και ναι: μπορεί ο δρόμος να είναι η μέγιστη μορφή αντίστασης, αλλά υπάρχουν και άλλες. Οπως το τι θεατρικό αποφασίζεις ν’ ανεβάσεις. Αλλά και ποιο θα πας να δεις ως θεατής. Και κάτι ακόμα: Πολιτική πράξη επίσης πολύ σημαντική είναι το πού θα δώσεις την προσοχή σου. Με όλη αυτή τη διάσπαση είναι απίστευτα υψηλό νόμισμα η προσοχή μας, η συγκέντρωσή μας, το πού θα δώσεις στο μυαλό σου».
«Αυτό αφορά και το θέατρο, αλλά και γενικότερα: Αν η συνενοχή -δηλαδή το τι ρίσκα παίρνω και στο θέατρο, πόσο μιλάω ή πόσο γίνομαι πολιτικός ή με ποιο τρόπο αυτό πάει στο θέατρο, αλλά και γενικότερα ως συνενοχή των πολιτών- γεννιέται από φόβο, άγνοια ή άνεση. Υπάρχει εξάντληση και ρημαγμένες ψυχές, όπως λέει και ο Συμεών, που δεν έχουν δύναμη να αντισταθούν, γιατί έχουν κουραστεί πραγματικά από προσωπικές τραγωδίες» μας λέει ο Αρης. «Αλλά δεν γίνεται να τα ισοπεδώνουμε όλα, να τα μηδενίζουμε για να είμαστε ‘‘άνετοι’’ και ‘‘ασφαλείς’’ και ‘‘αρεστοί’’. Εμένα για παράδειγμα με τρομάζει ο μη διαχωρισμός τού ‘‘αριστερά’’ από το ‘‘δεξιά’’. Δηλαδή αυτό το ‘‘δεν είμαι δεξιά, δεν είμαι αριστερά, είμαι μπροστά’’ -βλέπεις την Κωνσταντοπούλου ή οτιδήποτε- με τρομάζει πολύ. Είναι σαφή τα πράγματα: Αριστερά είναι με τον άνθρωπο και Δεξιά είναι με το κεφάλαιο». «Και μην ξεχνάμε και την Ιστορία» συνεχίζει ο ίδιος. «Πραγματικά αυτοί οι άνθρωποι ζήσανε τον Τσιριμώκο – αυτοί στη ‘‘Χαμένη Ανοιξη’’. Δηλαδή ό,τι και να πούμε -που δεν συμφωνώ ούτως ή άλλως- για τον ‘‘προδότη’’ Τσίπρα και αν έκανε το ‘‘ναι’’ ‘‘όχι’’, δεν συγκρίνεται καθόλου με την παράδοση των όπλων, τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την επίσημη γραμμή του ΚΚΕ. Οτι ο Τσιριμώκος άλλαξε… ας δεχτούμε αυτό που λέει, ότι τους πρόδωσε ο ίδιος. Μετά από λίγο γράφει ο Ψαθάς το ‘‘Ξύπνα Βασίλη’’ γι’ αυτόν τον άνθρωπο. Αυτά δεν είναι παλιακά. Ανθρωποι τα ζήσανε! Αυτοί οι άνθρωποι λοιπόν, επειδή ζήσανε και στο εξωτερικό, τις κακουχίες, είδαν ότι τους εγκατέλειψε η ‘‘μαμά Ρωσία’’, είναι άνθρωποι οι οποίοι παλέψανε. Εμένα με εκφράζει πολύ ο τίτλος του Πολυμέρη Βόγλη για τον Εμφύλιο ‘‘Η Αδύνατη Επανάσταση’’. Προσπαθήσανε να πάει αλλού το πράγμα, όταν μπορούσε ακόμα ο κόσμος να διαπραγματεύεται το πού θα πάει: αριστερά, δεξιά, κομμουνιστικά, καπιταλιστικά ή όχι. Το παλέψανε και ματαιωθήκανε. Και αντίστοιχα είδανε τους διώκτες τους, όσοι επιζήσανε, να παίρνουν πολιτικές θέσεις, να είναι το πολιτικό σύστημα που οι σπόροι του είναι ακόμα μέχρι σήμερα εδώ… Είναι παλιακά αυτά; Εδώ είναι. Τα ζούμε κάθε μέρα!».
Το τέλος των ψευδαισθήσεων
Αυτά μας λέει ο Αρης Λάσκος, για να έρθει ο Συμεών να συμπληρώσει – πάντα ως δίπολο: «Οταν πέφτουν οι ψευδαισθήσεις, νομίζω κάτι ξεκινάει καινούργιο. Δεν νομίζω ότι είναι του στυλ: ‘‘Ναι παιδιά, τελικά ούτε η Αριστερά ούτε η Δεξιά, το ίδιο πράγμα, αμάν, ελάτε να κόψουμε τις φλέβες μας’’. Δεν νομίζω. Για μένα όλα όσα συμβαίνει είναι μια καλή αφορμή για μια αρχή. Μια αρχή να γεννηθεί το άτομο. Ο άνθρωπος ο οποίος δεν περιμένει από τον Τσίπρα ή από τον Βαρουφάκη ή από τον Μητσοτάκη ή από τον έναν και τον άλλον να του πει ποιος είναι, τι να νιώσει, τι όνειρα να κάνει, ποια είναι τα όριά του, αν η Ελλάδα είναι όλος ο πλανήτης ή όχι. Δεν περιμένει από τους άλλους να του πούνε πού ανήκεις: ‘‘Είσαι ΠΑΟΚτζής, είσαι Αρης, είσαι Ολυμπιακός, είσαι Παναθηναϊκός’’. Αποφασίζει ο ίδιος, γνωρίζει τον εαυτό του, τις αξίες του, τα ‘‘θέλω’’ του ήρεμα και σιγά σιγά προσπαθεί να φτιάξει το μονοπάτι του». «Ζούμε το τέλος των ψευδαισθήσεων και αυτό μπορεί να προκαλέσει μια πολύ ηχηρή αρχή – έχει δίκιο ο Συμεών» λέει ο Αρης.
«Το τέλος των ψευδαισθήσεων δεν ταυτίζεται όμως με τον μηδενισμό εκ προοιμίου. Μπορεί να αποτελέσει ένα νέο ξεκίνημα, μια Ανοιξη που να μην είναι χαμένη. Ακόμα και αν αυτό σημαίνει πως θα διεκδικήσουμε ξανά ακόμα και το αυτονόητο. Κάθε γενιά έχει το δικό της τίμημα στην Ιστορία. Εχει έρθει η σειρά μας». «Οταν δεν έχουμε πια ψευδαισθήσεις, αυτό μας φέρνει ενώπιον της ευθύνης μας. Εχει έρθει η ώρα να αποφασίσουμε αν θα πάμε προς τον θυμό, προς την οργή, προς την έκρηξη, προς τον χειρισμό. Για να δούμε, και πάμε ξανά από την αρχή, τι έφταιγε. Για να δούμε τον εαυτό μας, για να δούμε την ψυχή του Ελληνα, τα όνειρά μας, τι νομίζαμε ότι είμαστε, ποιοι νομίζουμε ότι είμαστε, τι κάνουμε με τον γείτονα, ποιον εμπιστευόμαστε. Είμαστε αξιόπιστοι απέναντι στον εαυτό μας;» καταλήγει ο Συμεών. Ανοίγοντας ουσιαστικά ένα νέο επίπεδο συνύπαρξης, το οποίο φαίνεται και μέσα από το θεατρικό που είναι από τα καλύτερα της σεζόν.
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Η «Χαμένη Ανοιξη» ανεβαίνει κάθε Δευτ., Τρ. στις 20.30 και Τετ. 20.00 στο θέατρο Δίπυλον (Σαμουήλ Καλογήρου 2, Θησείο). Προπώληση: tickets.public.gr. Με τους Ελένη Ζαραφίδου, Αρη Λάσκο, Καλλιόπη Παναγιωτίδου, Τζίνη Παπαδοπούλου, Δημήτρη Πασσά, Συμεών Τσακίρη. Για ακόμα λίγες παραστάσεις.
