Αναρωτιέσαι πόσο παλιά είναι η ιστορία της προσφυγιάς και πόσο μας αφορά. Από τη Μικρασιατική Kαταστροφή, 100 χρόνια πριν κι ακόμη παλιότερα, 2,5 χιλιετίες πίσω, όταν ο Αισχύλος έγραψε τον ύμνο για την αξιοπρέπεια της γυναίκας, τις Ικέτιδες, για τις Δαναΐδες που κατέφυγαν στο Αργος για να γλιτώσουν, δίνοντας από τότε την έμφυλη διάστασή της.
Μια σύνδεση του σύγχρονου με το αρχαίο είναι «Οι Παστρικές» της καλλιτεχνικής διευθύντριας του θεάτρου Τέχνης Μαριάννας Κάλμπαρη, που παρουσιάζονται στο πλαίσιο του προγράμματος «Ολη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός» του υπουργείου Πολιτισμού.
• Πώς προέκυψε η σύνδεση;
Από τη μια, είναι μια μελέτη που κάνω στις Ικέτιδες και, από την άλλη, είναι η έρευνα που έκανε ο θίασος για τη Μαρίκα Νίνου. Βρήκαμε πληροφορίες με τρομερό ενδιαφέρον για το 1922. Οπως ότι το 65% του προσφυγικού πληθυσμού, τότε, ήταν κυρίως γυναίκες, πολύ νέες, χήρες, ορφανές, «απροστάτευτες» από άντρα, οι οποίες καταφθάνουν στην Ελλάδα και θέλουν, φυσικά, να επιβιώσουν, χωρίς να έχουν προλάβει να συνειδητοποιήσουν πού έρχονται. Ολη η αγριότητα που βίωσαν με τις σφαγές ήταν σύντομη, δεν κράτησε πολύ καιρό… Ετσι καταφθάνει αυτό το 1,5 εκατομμύριο ανθρώπων ξαφνικά, δεν έχουν τίποτε και πιστεύουν ότι έχουν έρθει προσωρινά, δεν καταλαβαίνουν ότι δεν υπάρχει καμία ελπίδα επιστροφής. Κι εκεί αρχίζει ο πραγματικός εφιάλτης. Και οι Δαναΐδες στον αρχαίο μύθο, όπως μεταφέρεται στις Ικέτιδες, είναι από τις πρώτες πρόσφυγες, που έρχονται από τη Λιβύη στο Αργος να ζητήσουν άσυλο: εκεί όμως είναι η πατρίδα τους, καθώς είναι απόγονοι της Ιούς, της κόρης του βασιλιά του Αργους και ερωμένης του Δία. Είδα ότι μύθος και πραγματικότητα κάπως συνδέονται μεταξύ τους: με συγκίνησε ότι για την τραγωδία των γυναικών, το ‘22, είναι σα να μιλάνε οι Ικέτιδες, καθώς δεν είναι μόνο ό,τι τους συνέβη στη γενέτειρά τους, αλλά κυρίως αυτό που τους συμβαίνει όταν έρχονται στην Ελλάδα.
Οι γυναίκες ήταν πάντα και συνεχίζουν να είναι περισσότερο ευάλωτες στην εκμετάλλευση, στη βία και στον ρατσισμό και βλέπουμε να επαναλαμβάνονται οι ίδιοι κύκλοι. Οι γυναίκες αυτές έπρεπε να σηκώσουν το βάρος της επιβίωσης μόνες τους, ενώ πολλές είχαν γονείς και παιδιά. Η πλειονότητα των αντρών, ηλικίας 18-45, είχε δολοφονηθεί ή είχε εξοριστεί στα τάγματα εργασίας. Οπότε αυτές οι γυναίκες βγαίνουν στον δρόμο και αναζητούν δουλειά και αποκατάσταση μέσω ενός γάμου και αμέσως γίνονται αντικείμενο όχι μόνο εκμετάλλευσης αλλά και τρομερής εχθρικότητας από τις γηγενείς. Αρχίζει αυτός ο πόλεμος που περιγράφει χαρακτηριστικά ο Ασημάκης Πανσέληνος: «Ηταν οι μικρές προσφυγίνες μαγνήτες, που μόλις βολευότανε κάπως, μπαίναν μες στη ζωή και παίρναν τα δικαιώματα που τους είχε δώσει η φύση κι όχι η κοινωνική περιπέτειά τους. (…) Οταν, στα 1922, η κουτάλα της ιστορίας ξανάδειασε όλους τους Μικρασιάτες και τις πολύ περισσότερες αριθμητικά Μικρασιάτισσες και δη τις “απελευθερωμένες”, φημισμένες για την ομορφιά τους Σμυρνιές, διάτορη ακούστηκε η φωνή «μας παίρνουνε τους άντρες μας», σα να ήταν η χώρα καντίνα που είχε υποχρέωση να φουρνίσει άντρες μονάχα στις ντόπιες γυναίκες.
• Εχει ενδιαφέρον ότι, ενώ συχνά η καθαρ-ι-ότητα συνδέεται με τους κυρίαρχους που αποδίδουν μιαρότητα στον πληθυσμό – στόχο, εδώ συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, υποδηλωτικό κιόλας της υπανάπτυξης που επικρατούσε.
Πράγματι είναι τρομερά ενδιαφέρον το πώς ένας όρος συνώνυμος της καθαριότητας και του καλλωπισμού έγινε βρισιά. Η νεοφερμένη είναι η «πουτάνα», η παστρικιά. Και το λέγανε για όλες, που «δεν είναι σαν και μας»: οι Ελλαδίτισσες χαρακτήριζαν έτσι τις Μικρασιάτισσες, όχι για να τις παινέψουν, αλλά για να τις στιγματίσουν ως «αμφιβόλου ηθικής», καθώς στην υποανάπτυκτη Ελλάδα της εποχής, συχνά πλένονταν -λόγω επαγγέλματος- μονάχα οι πόρνες. Δυστυχώς, όμως στον πόλεμο αλλά και μετά, με τους βιασμούς και την εκμετάλλευση των γυναικών, το γυναικείο σώμα είναι σαν ένα πεδίο μάχης. Κι αυτό συμβαίνει και σήμερα… Ας μην ξεχνάμε ότι το ‘22 «άνθισαν» στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας τα μεγαλύτερα «εμπορικά κέντρα πορνείας»… Αλλά και το τι πολιτισμό έφεραν αυτές οι γυναίκες και τι ομορφιά…
• Θυμάμαι και στην παράσταση για τη Νίνου, που ο «άντρας» που είχε δίπλα της ως αμφίσημο προστάτη, μετά τον θάνατό της, πήρε το σπίτι της από το ορφανό παιδί της, αφήνοντάς το στον δρόμο…
Δεν μπορεί μια γυναίκα να επιβιώσει μόνη της, θέλει προστάτη: το παιχνίδι ήταν πολύ δομημένο και ας μη λέμε μόνο για εκείνη την εποχή, οι συνθήκες μπορεί να έχουν γίνει λίγο καλύτερες, ίσως και μόνο επειδή μπορούμε να μιλάμε για αυτά, γιατί έτσι κι αλλιώς δυο δρόμους έχει μια γυναίκα. Να γίνει Εύα, που είναι συνώνυμο της πόρνης, ή μητέρα, που σημαίνει υποταγή στην οικογένεια. Δεν υπάρχουν δύο στρατόπεδα ανθρώπων, γυναίκες και άντρες: σε αυτού του είδους τα άγρια παιχνίδια εξουσίας, οι άνθρωποι μετατρέπονται σε τέρατα. Αυτό που λέμε η πεθερά βασανίζει τη νύφη, είναι επειδή και αυτή βασανίστηκε και ισχύει ακόμη. Τι λένε ακόμη και σήμερα για μια γυναίκα που επιλέγει την ερωτική ζωή της… Η πατριαρχία δεν είναι εφιάλτης μόνο για τη γυναίκα, είναι για τους πάντες. Είναι ένα σύστημα με το οποίο λειτούργησε ο κόσμος για αιώνες και πολύ πρόσφατα έχουμε αρχίσει να αμφισβητούμε, να το κουβεντιάζουμε απλώς στον δυτικό κόσμο, αλλά θέλει πάρα πολύ χρόνο για να αλλάξει. Απλώς τώρα αρθρώνουμε κάποια πράγματα.
• Που εξαρθρώνονται κιόλας, αν συλλογιστούμε το θέμα των αμβλώσεων…
Είναι εφιαλτικό…Τουλάχιστον αυτό οφείλουμε να κάνουμε, να λέμε ιστορίες που μας βοηθούν να συνειδητοποιήσουμε κάποια πράγματα, μήπως και αλλάξουνε…
Info: «Οι Παστρικές». Κείμενο-σκηνοθεσία: Μαριάννα Κάλμπαρη. Μουσική σύνθεση/ενορχήστρωση/ μουσική επιμέλεια: Αυγερινή Γάτση. Σκηνογραφία-κοστούμια: Χριστίνα Κάλμπαρη. Χορογραφίες: Χριστίνα Σουγιουλτζή. Σχεδιασμός φωτισμού: Νίκος Βλασόπουλος. Πρωταγωνιστούν (αλφαβητικά): Κατερίνα Λυπηρίδου, Μαριλένα Μόσχου, Κωνσταντίνα Τάκαλου. Συμμετέχουν: Αυγερινή Γάτση, Μαριάννα Κάλμπαρη. Μουσική παίζουν και τραγουδούν: Αυγερινή Γάτση, Αλεξάνδρα Παπαστεργιοπούλου, Τσέρνου Ρούλα. 21-22/7 Αρχαίο Θέατρο Δωδώνης. 27/7 Θέατρο Κολωνού. Εναρξη 9 μ.μ. Διάρκεια παράστασης 70 λεπτά. Με ελεύθερη είσοδο. Πληροφορίες/προκρατήσεις θέσεων στο digitalculture.gov.gr
