Στις 26 Μαΐου και λίγο μετά τις οχτώ το απόγευμα, ένα αεροπλάνο της Lufthansa ταξιδεύει από το Βερολίνο προς στο Μόναχο με 164 επιβάτες υπό καθεστώς ομηρίας. Η διαταγή του τρομοκράτη προς τον πιλότο είναι να το ρίξει στο γήπεδο Allianz Arena του Μονάχου τη στιγμή που διεξάγεται ο αγώνας Γερμανία-Αγγλία, ματς που παρακολουθούν ζωντανά 70.000 φίλαθλοι. Η γερμανική κυβέρνηση σηκώνει δύο μαχητικά αεροσκάφη που παρακολουθούν την κατάσταση από απόσταση αναπνοής περιμένοντας οδηγίες. Ομως ο επισμηναγός Κοχ αποφασίζει να παρακούσει τις ρητές διαταγές που έχει να μη χτυπήσει το Airbus. Και παίρνει την πρωτοβουλία να θυσιάσει 164 ζωές, για να σώσει τις 70 χιλιάδες.
To «Terror» του Γερμανού συγγραφέα Φέρντιναντ φον Σίραχ παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, στο Θέατρο Αθηνών σε σκηνοθεσία Γιώργου Οικονόμου.
Το έργο ξεκινάει στην αίθουσα δικαστηρίου όπου δικάζεται ο επισμηναγός, κατηγορούμενος για τον θάνατο και των 164 επιβατών μετά από εκτόξευση ρουκέτας η οποία κατέρριψε το αεροσκάφος.
Με την έναρξη της ακροαματικής διαδικασίας ξεκινά και η παράσταση. Κι όταν ολοκληρωθεί ο λόγος δίνεται στους ενόρκους, δηλαδή στους θεατές. Αυτοί θα έχουν την τελική ετυμηγορία ζυγίζοντας όλα τα στοιχεία. Αυτοί θα κρίνουν αν ο κατηγορούμενος είχε το δικαίωμα της απόφασης να θανατωθούν οι λίγοι για να σωθούν οι περισσότεροι, αν η πρωτοβουλία του ήταν πράξη ηρωισμού ή δολοφονίας.
Η Ευαγγελία Νάνου μεταφράζοντας το βιβλίο για τις εκδόσεις «Ηριδανός» καθηλώθηκε από την πλοκή του: «Με συνεπήρε, με έκανε κριτή και συγχρόνως συνένοχο. Η γλώσσα είναι ξύλινη, άμεση, ορθολογιστική, χωρίς ιδιαίτερες συναισθηματικές αποχρώσεις. Το συναίσθημα δεν είναι ευπρόσδεκτο, το προσπερνάμε, παρ’ όλο που πρόκειται για τον ακαριαίο θάνατο πολλών αθώων ψυχών. Δεν υπάρχει καθόλου χώρος παρερμηνείας των διαλόγων. Ψυχρός ανταγωνισμός μεταξύ ορθολογισμού (αριθμοί) και συνείδησης (χρόνος). Οι αριθμοί, οι υπολογισμοί, οι συσχετισμοί παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στο όλο συμβάν. Ο χρόνος εκλαμβάνεται ως μάρτυρας αυτής της ανθρώπινης περιπέτειας, η ουσία του έργου προδίδει τάσεις συνειδητής επαγρύπνησης προκαλώντας τη σύγκρουση των απόψεων και των επιχειρημάτων, διεγείροντας και αφυπνίζοντας την κριτική σκέψη των θεατών. Ξαφνικά και άμεσα ερχόμαστε αντιμέτωποι με τον νόμο, με τους «άγραφους νόμους», με τη δικαιοσύνη και τελικά με την αυταπάτη ότι αυτοί οι προβληματισμοί ανήκουν σε άλλους».
«Ο συγγραφέας τραβά με βία το πάπλωμα από την ωραία κοιμωμένη μας ηθική» λέει η Μιρέλλα Παπαοικονόμου, που έκανε τη διασκευή. «Από τις πρώτες κιόλας σελίδες ένιωσα στους ώμους μου το βαρύ φορτίο της ευθύνης που εσκεμμένα εναποθέτει ο συγγραφέας στον ανυποψίαστο θεατή. Μια ευθύνη που όσο βυθιζόμουν μέσα σε αυτή, γινόταν όλο και πιο προσωπική. Χωρίς καν να το καταλάβω, είχα βρεθεί σε πόλεμο με την ίδια μου τη συνείδηση. Η σιγουριά της αίσθησης δικαίου μέσα μου κλονίστηκε. Ο συγγραφέας αφήνει στον θεατή την ευθύνη της προσωπικής του κάθαρσης. Η μοίρα ενός τραγικού ήρωα στα χέρια της συλλογικής μας συνείδησης. Ενας ευφυής ελιγμός που με γοήτευσε, με συγκλόνισε και με έφερε ένα βήμα πιο κοντά σ’ έναν “εαυτό” άγνωστο που όλοι μας κουβαλάμε, ελπίζοντας πως κάποτε θα γνωρίσουμε».
Το 2016 το «Terror» διανεμήθηκε για μελέτη στα γερμανικά Γυμνάσια και για μήνες αποτέλεσε δημόσιο ανάγνωσμα στα γερμανικά εκπαιδευτικά ιδρύματα μέσης εκπαίδευσης. Το ίδιο διάστημα στη Γερμανία οι συζητήσεις για το έργο μονοπώλησαν τα μέσα ενημέρωσης και τον έντυπο Τύπο. Το έργο μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο πυροδοτώντας ακόμα περισσότερο το ενδιαφέρον της γερμανικής κοινής γνώμης, ανέβηκε σε πάνω από εβδομήντα θέατρα της Ευρώπης, της Ασίας και της Αμερικής.
«Πρόκειται για ένα από τα πιο σύγχρονα έργα που έχουν γραφτεί ποτέ» λέει ο Βασίλης Παλαιολόγος, ο οποίος ερμηνεύει τον πρόεδρο του δικαστηρίου. «Μ’ έναν τρόπο μάς απογυμνώνει, μας φέρνει αντιμέτωπους με τη συνείδησή μας. Η σχεδόν προσομοίωση αυτής της φανταστικής κατά τ’ άλλα συνθήκης λειτουργεί ως είδωλο αντανακλάσεων που στοχεύουν στην αφύπνισή μας, ώστε να αναρωτηθούμε ακόμα και για βασικές αξίες, αρχές που ενδεχομένως μέχρι πρότινος αναγνωρίζαμε ως αδιαπραγμάτευτες. Τρομάζω στην ιδέα ότι επί της ουσίας μπορεί και να μην είμαι τόσο ελεύθερος όσο πιστεύω…»
● Εν τέλει ισχύει το «μη χείρον βέλτιστον» όταν πρόκειται για την ανθρώπινη ζωή;
Μέσα από ένα σκεπτικό ιεράρχησης προτεραιοτήτων ας συμφωνήσουμε σε ορισμένα αντικειμενικά δεδομένα: η απόλυτη αξία είναι η προστασία της ανθρώπινης ζωής. Δεν πρέπει να παραβιάζονται τα όρια της ελευθερίας αλλά η ελευθερία, της οποίας τα όρια δεν πρέπει να παραβιάζονται, είναι στο στόχαστρο προκλήσεων από τρομοκρατικές οργανώσεις που συνεχώς διευρύνονται. Σ’ ένα κράτος δικαίου είναι απαραίτητο να υπάρχουν τα εχέγγυα στο πλαίσιο της δημοκρατίας και του ανθρωπισμού για την αποτελεσματική καταπολέμηση των φαινομένων της τρομοκρατίας. Αυτό μπορεί να σημαίνει επικαιροποίηση του νομικού πλαισίου βάσει προβλέψεων καθώς και οριοθέτηση των δράσεων των δυνάμεων προστασίας, ώστε να παρέχεται η δέουσα ασφάλεια υπέρ των δικαιωμάτων και των ατομικών ελευθεριών των πολιτών. Αξίζει να σκεφτεί ο καθένας το πόσο είναι επηρεασμένος ο δυτικός κόσμος από φαινόμενα τρομοκρατίας.
● Η εισαγγελέας στην αγόρευσή της επισημαίνει το γεγονός πως ο κατηγορούμενος δεν είναι ήρωας, ο κατηγορούμενος σκότωσε ανθρώπους.
Οι καταιγιστικές εξελίξεις κατά τη διάρκεια της δίκης, οι αναφορές στα συμβάντα, οι αριθμοί και οι συσχετισμοί μεταξύ αυτών αποτελούν τα μοναδικά αποδεικτικά στοιχεία πάνω στα οποία οι θεατές-ένορκοι θα βασίσουν τη δικαστική τους απόφαση για τον κατηγορούμενο, τον υπαίτιο αυτής της τραγωδίας που είχε αποτέλεσμα να σκοτωθούν 164 άνθρωποι. Ο πρόεδρος καλεί τους ενόρκους να καταλήξουν σε μια δίκαιη δικαστική απόφαση, σκεπτόμενοι πάντα ότι απέναντί τους υπάρχει ένας άνθρωπος. Η εναλλαγή των συναισθημάτων είναι έκδηλη σ’ όλη τη διάρκεια της πολύκροτης δίκης σε βαθμό που ακόμα και μέχρι το τέλος, μέχρι του σημείου που θα ζητηθεί η ετυμηγορία, οι ένορκοι αμφιταλαντεύονται. Eίναι δε άξιος μελέτης ο τρόπος με τον οποίο οι ένορκοι φτάνουν στην ετυμηγορία τους.
● Για την παράσταση αυτή, που μέσα σε μια τριετία ανέβηκε σε 72 χώρες σ’ όλο τον κόσμο, υπάρχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους λόγους που κάνουν τον κάθε ένορκο/θεατή να αντιδράσει ως προς την αθώωση ή την καταδίκη.
Η δική μας καταγραφή ξεκίνησε ήδη από την πρεμιέρα του έργου στη Νομική Σχολή Αθηνών. Οι θεατές, λειτουργοί του νόμου (νυν και μελλοντικοί) ή ακόμα και απλοί θεατές, έδειξαν να επηρεάζονται από το συναίσθημα, η πηγή του οποίου μπορεί να προέρχεται από διαφορετικές κατευθύνσεις με ενδιάμεσους τους παράγοντες της δίκης. Τα στοιχεία αυτά καταγράφονται και αποστέλλονται συγκεντρωτικά στη Γερμανία όπου γίνεται η επεξεργασία τους σε σχέση με άλλες χώρες. Δεν θα σας δώσω πληροφορίες που ενδεχομένως να κατευθύνουν την κοινή γνώμη. Οι επιρροές από τον τρόπο ζωής, την κουλτούρα και το αίσθημα ασφάλειας είναι άξιες μελέτης, πράγμα το οποίο προτάθηκε και στη Νομική Σχολή. Προσωπικά εκείνο που περιμένω από το ελληνικό κοινό είναι να μπορέσει να κρίνει σωστά και συνάμα να αποφασίσει με τέτοιο τρόπο, ώστε η απόφασή του να είναι τόσο δίκαιη όσο υπαγορεύεται και από τον πρόεδρο στη αίθουσα του δικαστηρίου.
? Info: Θέατρο Αθηνών (Βουκουρεστίου 10, τηλ.: 210-3312343). «Terror» του Φέρντιναντ φον Σίραχ. Σκηνοθεσία Γιώργος Οικονόμου. Μετάφραση: Ευαγγελία A. Νάνου. Διασκευή: Μιρέλλα Παπαοικονόμου. Σκηνογραφία: Κωνσταντίνος Ζαμάνης. Κοστούμια: Νίκος Χαρλαύτης. Φωτισμοί: Αλέξανδρος Αλεξάνδρου. Παίζουν: Βασίλης Παλαιολόγος, Γιάννης Στεφόπουλος, Στέλιος Δημόπουλος, Βάσω Καβαλιεράτου, Κώστας Ανταλόπουλος, Νάνσυ Μπούκλη. Kάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.00
