ΛΟΣ ΑΝΤΖΕΛΕΣ
Φίλος της Ελλάδας και των Ελλήνων, ο Ελληνο-αμερικανός σκηνοθέτης και σεναριογράφος Αλεξάντερ Πέιν θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους κινηματογραφιστές εν ζωή που έχει να επιδείξει το Χόλιγουντ. Το όνομά του απαιτεί τον σεβασμό των συνεργατών του αλλά και των παραγωγών και επενδυτών του. Με άλλα λόγια, η υπογραφή του αποτελεί εγγύηση για την επιτυχία μιας ταινίας του και έτσι τον αφήνουν να παίρνει όλες τις τελικές αποφάσεις.
Παράλληλα, για τους ηθοποιούς, η συνεργασία με τον Πέιν μοιάζει θεόσταλτη, όχι μόνο για το θαύμα που θα προκαλέσει στη σταδιοδρομία τους, αλλά και για την ευκαιρία να συμμετάσχουν στην ιδιοφυΐα του εν δράσει. Από τη Λόρα Ντερν («Πολίτης Ρουθ», 1996), τη Ρις Γουίδερσπουν («Σκάνδαλα στα θρανία», 1999), τον Τζακ Νίκολσον («Σχετικά με τον Σμιντ», 2002), τον Τζορτζ Κλούνεϊ («Οι απόγονοι», 2011) ώς τον Μπρους Ντερν («Nebraska», 2014), την Κρίστεν Γουίγκ και τον Ματ Ντέιμον στην τελευταία του ταινία «Downsizing» (2017) – όλοι ορκίζονται σε αυτόν και το μυστήριο ταλέντο του.
Αν και το ταλέντο είναι μυστήριο εξ ορισμού, ο Πέιν δεν σου δίνει την εντύπωση ενός μυστηριώδους δημιουργού. Αντίθετα, φαίνεται απλός στη συμπεριφορά αλλά και στη σκέψη, σαν να μη χρειάζεται ή να μη θέλει να παραμείνει για πολλή ώρα σε ένα σημείο. Δεν με εκπλήσσει το γεγονός ότι, εκτός από τα γκριζαρισμένα μαλλιά του, η όψη του και κυρίως η έκφρασή του είναι ακόμα πολύ νεανική στα 56 του χρόνια. Με το χαμόγελό του ελαφρύ και καλοπροαίρετο, αναρωτιέσαι πώς τον ξεπέρασε η τριβή με τη σκληρή πραγματικότητα, πώς η αθωότητα και η επιτυχία μπορούν και συζούν τόσο εύκολα στο πρόσωπό του!
Σε συνέντευξη Τύπου στο Φεστιβάλ του Τορόντο για την ταινία του «Downsizing», o Πέιν ήταν ευγενικός και πρόθυμος να απαντήσει σε ερωτήσεις, αλλά δεν είχε σκοπό να εμβαθύνει σε τίποτα ή να λύσει τα άλυτα μυστήρια της ταινίας που προορίζονται μόνο για τους θεατές. Ωστόσο, πολλές φορές πρόσθετε μια δεύτερη σκέψη μετά από μια μικρή παύση, προκαλώντας γέλια.
Αυτός είναι ο Πέιν: ανεπιτήδευτος, χαριτωμένος, με νου σαν του Ερμή, γρήγορο και φευγαλέο. Κάπως έτσι και το «Downsizing»: μπορείς να το δεις σαν μια φανταστική κωμωδία. Αρχίζοντας με μια ευφυέστατη ιδέα, ο Πέιν μάς ταξιδεύει σε έναν φανταστικό κόσμο μέσα από τα μάτια ενός συνηθισμένου άντρα (Ματ Ντέιμον), που δέχεται να μικρύνει το σώμα του για να ζήσει τη ζωή που πάντα ονειρευόταν στην οργανωμένη χώρα των μικροσκοπικών ανθρώπων. Δίνοντάς μας μια εμπειρία που μοιάζει με του Γκιούλιβερ στη Χώρα των Λιλιπούτειων, ο Πέιν διατηρεί ταυτόχρονα τη φρεσκάδα του παραμυθιού και μια καθόλου αυστηρή, ωστόσο συνειδητή κριτική της απληστίας μας.
• Δεν είμαι σίγουρη αν είχατε σκοπό να κάνετε κοινωνική κριτική με την ταινία σας. Αυτό όμως που παρατήρησα είναι ότι τα ίδια λάθη επαναλαμβάνονται στον κόσμο αυτό των λιλιπούτειων ανθρώπων…
Plus ça change, plus c’est la même chose… Νομίζω ότι η απάντηση εμπεριέχεται στην ερώτησή σας. Το βλέπουμε συχνά στη ζωή μας ότι ακόμα και αν βρεθεί λύση σε κάποιο πρόβλημα, συνηθίζουμε να αναμορφώνουμε τη νέα λύση σε παλιά τακτική. Το αν πρόκειται για μια αισιόδοξη ή απαισιόδοξη ταινία – δεν μου πέφτει λόγος. Αυτό που μπορώ να σας πω όμως είναι ότι σε κάποιο βαθμό η ταινία πυροδοτείται από την απαισιοδοξία που επικρατεί στον κόσμο αυτή τη στιγμή.
• Μιλήστε μας για την επιδίωξη της ευτυχίας. Είναι ένα από τα δυνατά θέματα της ταινίας.
Δεν θέλω να γίνω μελοδραματικός και μάλιστα σε σχέση με την ταινία, αλλά πρέπει να το πω πως το ταξίδι του χαρακτήρα που παίζει ο Ματ Ντέιμον καταλήγει στην ανεύρεση του εαυτού του στον εσωτερικό του κόσμο. Από την αρχή τον δείχνουμε σαν έναν άνθρωπο που τον ενοχλεί και τον συγχύζει η ίδια του η ανάγκη να υπηρετεί άλλους.
Στο τέλος όμως, με την παρέμβαση μιας τρελής Βιετναμέζας, καταφέρνει να ξαναβρεί τον εαυτό του και κάποια μορφή ευτυχίας όπως λέτε. Αλλά δεν χρειάζονται πολλές εξηγήσεις… (γέλια).
• Μιας και την αναφέρατε, η Χονγκ Τσάου που ερμηνεύει την «τρελή Βιετναμέζα» είναι πραγματικά καταπληκτική. Πώς την ανακαλύψατε;
Η Χονγκ μας ήρθε ως εκ θαύματος με μια… ακρόαση. Ψάξαμε παντού να βρούμε την κατάλληλη ηθοποιό, στο Βιετνάμ, στο Βανκούβερ, στο Παρίσι, όπου υπάρχουν μεγάλες κοινότητες Βιετναμέζων. Αλλά τελικά τη βρήκαμε δίπλα μας, μένει 2 μίλια μακριά από το στούντιο Παραμάουντ.
Γεννήθηκε στην Ταϊλάνδη, με γονείς πρόσφυγες από το Βιετνάμ που αργότερα μετανάστευσαν στη Λουιζιάνα – πολλοί Βιετναμέζοι πάνε στη Λουιζιάνα λόγω του μεγάλου εμπορίου γαρίδας εκεί όπως στη χώρα τους. Η Χονγκ είναι η πρώτη στην οικογένειά της που σπούδασε και μάλιστα έκανε σπουδές κινηματογράφου, στο Πανεπιστήμιο της Βοστόνης. Εκεί ανακάλυψε και την υποκριτική. Πήγε στη Νέα Υόρκη για μερικά μαθήματα και άρχισε να δουλεύει ως ηθοποιός. Δόξα τω Θεώ που τη βρήκα – ήταν τέλεια για τον ρόλο! Ηταν κισμέτ και για τους δυο μας.
• Θα κάνατε αυτό που έκανε ο ήρωάς σας: downsizing, «σμίκρυνση»;
Νομίζω ότι είμαστε ήδη πάρα πολύ μικροί, όπως μας έχει αποδείξει η αστρονομία (γέλια). Αλλά μια πιο σοβαρή απάντηση θα μας ζητούσε να ξεφύγουμε από τέτοιου τύπου διλήμματα και να δουλέψουμε όλοι μαζί με αυταπάρνηση. Αυτή είναι η μελοδραματική αλλά και η αληθινή απάντησή μου.
• Τον κόσμο κάποτε κατοικούσαν τεράστια ζώα και δεν συνέβαινε τίποτα. Ο πλανήτης ήταν μια χαρά μέχρι που εμφανίστηκε ο άνθρωπος.
Είμαστε δυστυχώς πάρα πολλοί…
• Ο Ντάρεν Αρονόφσκι, που επίσης έκανε μια ταινία σε σχέση με την καταστροφή του περιβάλλοντος, είπε ότι αισιοδοξεί πως θα βρεθεί η λύση. Τι γνώμη έχετε γι’ αυτό;
Ποιος ξέρει; Γενικά τείνω προς την αισιοδοξία κι έχω θετική στάση στη ζωή, αλλά υπάρχει πολλή μαυρίλα γύρω μας αυτόν τον καιρό… Οι άνεμοι φαίνεται να γυρίζουν προς λάθος κατεύθυνση και, όπως όλοι, ελπίζω ότι θα αντιστραφούν πάλι. Ο Σίντνεϊ Λουμέτ έλεγε πως ο κινηματογράφος δεν έχει τη δύναμη να προκαλέσει αλλαγή στην κοινωνία αλλά είναι ωραίο να δημιουργείς!
Δεν ξέρω. Ομολογώ ότι φοβάμαι την έλλειψη της δύναμης των εικόνων. Ισως επειδή υπάρχουν τόσο πολλές πια, οι εικόνες έχουν αρχίσει να χάνουν τη δύναμή τους, γιατί αμέσως αντικαθίστανται από άλλες, νεότερες. Αναρωτιέμαι, αν το «Κουρδιστό πορτοκάλι» ή το «Μπλε βελούδο» έβγαιναν σήμερα, θα είχαν τον ίδιο εκρηκτικό αντίκτυπο που είχαν το ’70 και το ’80;
Ή θα τις κατανάλωναν και θα τις αναμασούσαν γρήγορα όπως όλες τις άλλες; Θα ήθελα να κάνω ταινίες με σημασία, με την αξία του σοκ. Αλλά ποιες ταινίες της τελευταίας δεκαετίας ξέρετε που μας έχουν πραγματικά σοκάρει;
• Δεν πιστεύετε ότι οι ταινίες δουλεύουν στο υποσυνείδητό μας;
Πρέπει όλοι να συμβάλουμε, να αγαπάμε ο ένας τον άλλον και να φτιάχνουμε θετικά πράγματα… Μα, πόσο ακόμα θέλετε να με εξευτελίσετε; (γέλια)
• Μπορείτε να μιλήσετε για τη δημιουργική διαδικασία που ακολουθείτε; Πώς αποφασίζετε να αρχίσετε μια ταινία;
Καλή ερώτηση, σας ευχαριστώ. Θα ήθελα να είχα την καριέρα των παλιών δημιουργών του Χόλιγουντ που ολοκλήρωναν δύο και τρεις ταινίες τον χρόνο. Φανταστείτε τις ικανότητες που θα είχαν αναπτύξει! Από την άλλη μεριά, θέλω να εκφράζομαι μόνο όταν έχω κάτι να πω. Και επειδή στις μέρες μας αφιερώνεις τουλάχιστον δύο χρόνια στη συγγραφή, τη χρηματοδότηση, την παραγωγή και το μάρκετινγκ, πρέπει η ταινία να έχει αρκετή υπόσταση ώστε να διατηρεί το ενδιαφέρον μου.
• Και πού βρήκατε τον σπόρο της έμπνευσης γι’ αυτή την ταινία;
Στην εξής ιδέα: Αν μπορούσαμε να μεταμορφωθούμε σε μινιατούρες, περιορίζοντας τη μάζα και τον όγκο μας, τι θα άλλαζε; Η ιδέα είναι σοβαρή αλλά, φυσικά, ο συν-σεναριογράφος της ταινίας, Τζιμ Τέιλορ, κι εγώ γράφουμε κωμωδίες… Γενικά πάντως θα ήθελα να είμαι πιο γρήγορος. Αυτό που με καθυστερεί πάντα είναι το σενάριο.
• Εχετε συνεργαστεί πολλά χρόνια με τον Τζιμ Τέιλορ. Πείτε μας για τη σχέση που έχετε αναπτύξει.
Η συγγραφή του σεναρίου είναι πολύ δύσκολη και είναι καλό να έχεις έναν συνεργάτη. Οταν βρισκόμαστε μαζί είναι σαν να ενώνουμε τους δύο λοβούς του ίδιου εγκεφάλου. Γράφουμε και οι δύο ανεξάρτητα, αλλά υπάρχει κάτι στη σεναριογραφία που αποζητά τη συνεργασία. Στην τηλεόραση μπορεί να έχουμε 12 σεναριογράφους για μια σειρά.
Οι νέοι κινηματογραφιστές θα με ρωτούσαν «πώς μπορώ να βρω συνεργάτη για το σενάριο;». Θα έλεγα ότι είναι όπως βρίσκεις τον σύζυγό σου: δεν μπορείς να το σπρώξεις ή να βασιστείς στο ίντερνετ. Απλά εμφανίζεται. Ο Τζιμ κι εγώ αισθανόμαστε τυχεροί που βρήκαμε ο ένας τον άλλον. Στα 20 χρόνια συνεργασίας μας δεν έχουμε τσακωθεί ποτέ για τις ιδέες ή για τα λεφτά. Σπάνιο πράγμα, να μην τσακώνεσαι για τα λεφτά!
• Μου αρέσει πολύ η «σμίκρυνση» σαν ιδέα. Ηταν δική σας;
Την ιδέα είχαν ο Τζιμ και ο αδελφός του, Νταγκ Τέιλορ. Αν ήσουν μικροσκοπικός θα σου αναλογούσε ένα τεράστιο σπίτι σε τεράστιο οικόπεδο, που στην πραγματικότητα θα ήταν μόνο τρία τετραγωνικά μέτρα. Θα μπορούσες να έχεις όποιες πολυτέλειες θες. Αλλά τι κάνουμε με την ιδέα; Η πρώτη προσέγγιση, να γίνει μια τρανταχτή κωμωδία, δεν με ενδιέφερε.
Δύο χρόνια αργότερα σκεφτόμουν ότι η ιδέα θα δούλευε αν τη χειριζόμασταν σαν μια ρεαλιστική πιθανότητα. Ετσι γεννιέται το ερώτημα: Για ποιον λόγο μπορεί κάποιος να σκεφτεί τη «σμίκρυνση»; Μάλλον σαν λύση στο πρόβλημα του υπερπληθυσμού και της κλιματικής αλλαγής. Ποιος μπορεί να σκεφτόταν κάτι τέτοιο; Ισως Σκανδιναβοί; Ποιοι Σκανδιναβοί; Οι Νορβηγοί, που είναι αρκετά τρελοί και προοδευτικοί. Κι έτσι ξεδιπλώνεται σιγά σιγά η ιστορία. Ποιος θα ενσαρκώσει την ιστορία;
Ας πάρουμε έναν βλάκα από την Ομαχα -εκεί μεγάλωσα, καταφεύγω πάντα στο αρχέτυπό μου- και ας προσπαθήσουμε να φανταστούμε την ιστορία του μέσα σε αυτό το γενικό τοπίο. Και αφού δούμε πώς οι νέες ιδέες ελέγχονται από τα ίδια κίνητρα του καταναλωτισμού και της απληστίας, πώς θα αντιστρέψουμε την ιδέα για να τη φέρουμε πίσω εκεί που άρχισε, στους ιδεαλιστές της Νορβηγίας;
• Πώς συγκρίνετε αυτήν την ταινία με τις προηγούμενές σας;
Το «Downsizing» είναι η μεγαλύτερη παραγωγή που έχω κάνει ώς τώρα, αλλά η διαδικασία δεν διαφέρει. Η μεγαλύτερη προσθήκη για μένα ήταν τα σπέσιαλ εφέ. Η διαδικασία ήταν ενδιαφέρουσα αλλά και κουραστική κάπου κάπου.
Είχα όμως έναν καταπληκτικό επιμελητή που του ζήτησα να προσπαθήσει να με ξεγελάσει πως επρόκειτο για μια απόλυτα ρεαλιστική ταινία, δηλαδή μια ταινία χωρίς εφέ. Με έκανε να αισθανθώ άνετα, μου έμαθε μερικά πράγματα και τώρα αισθάνομαι ότι έχω μια καλή βάση σ’ αυτόν τον τομέα.
• Ας μιλήσουμε και λίγο για «μεγέθυνση». Πώς αισθάνεστε τώρα που γίνατε πατέρας;
Επιτέλους μια προσωπική ερώτηση! Είμαι ενθουσιασμένος, αλλά αγωνιώ και λιγάκι φυσικά…
• Εχετε κάποια ιδέα για το πώς θέλετε να μεγαλώσετε το παιδί σας;
Να σας πω… Επειδή αγαπώ πολύ τον κινηματογράφο, θα ήθελα η κόρη μου να έχει το εξής πρόγραμμα: από τον πρώτο χρόνο ώς τα 8 θα βλέπει μόνο βουβές ταινίες. Από τα 8 ώς τα 12 ασπρόμαυρες ταινίες και από τα 12… χρώμα! (γέλια)
