Μια ελεύθερη, δυνατή γυναίκα, που έσπασε όλες τις συμβάσεις

Αμαλία Μεγαπάνου 1929-2020

Κατάφερε με τη ζωή της να ξεπεράσει, να αχρηστεύσει όλα τα κλισέ που την κυνηγούσαν. Και, να, που τώρα με τον θάνατό της, κινδυνεύει να την ξανακλείσουμε πάλι σε όλα – από τον θαυμασμό μας και την αγάπη μας αυτή τη φορά. Δικαιολογημένοι. Γιατί, πώς να μιλήσεις για την Αμαλία Μεγαπάνου, που έφυγε από τη ζωή στα 91 της χρόνια, χωρίς να αναγκαστείς να καταφύγεις σε εύκολες, αλλά με αντίκρισμα, τελικά, λέξεις, όπως καλλονή, κυρία, ελεύθερη, σεμνή, αφοσιωμένη στα μεγάλα και ουσιαστικά;

Ηταν όντως η Αμαλία Μεγαπάνου μια μεγαλοαστή καλλονή, που παντρεύτηκε και χώρισε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, αλλά κι έναν ακόμα σημαντικό άνδρα, τον μαιευτήρα Επαμεινώνδα Μεγαπάνο, για να αφοσιωθεί σταδιακά, αθόρυβα και σεμνά, σε αυτά που λαχταρούσε η καρδιά της. Το διάβασμα, το γράψιμο, τα βιβλία.

Αφησε να σκονίζονται τις τουαλέτες του Ζαν Ντεσέ, που μέχρι και την Τζάκι Κένεντι έκαναν κάποτε να φαίνεται μπροστά της θαμπή και ασήμαντη, και μπήκε σε έναν οίκο ανοχής να μιλήσει με ιερόδουλες, για να τους δώσει πρόσωπο και φωνή σκανδαλίζοντας ίσως την τάξη της με ένα βιβλίο, που έκανε δίκαια μεγάλη αίσθηση («Διάλογος με την Αννα»,1988). Εγκατέλειψε τον γοητευτικό Σερραίο πολιτικό και τις τελετουργίες της κοσμικής ζωής και του προσκήνιου για να γράψει βιβλία για παιδιά, για ιστορία, για κεντήματα.

Και δεν μίλησε ποτέ για τη ζωή της δίπλα σε έναν εθνάρχη. Είχε μια άλλη, εντελώς δική της, χωρίς ετεροκαθορισμούς. Γιατί από μικρή προετοιμαζόταν για άλλα, όχι «γυναικεία», αλλά ανθρώπινα, τη μελέτη, την έρευνα, την τέχνη.

Ετσι, ο θάνατός της, μπορεί να μην τη γλίτωσε από αναφορές σε ρούχα, νυφικά, συζυγικούς καυγάδες με οξύθυμους πολιτικούς άνδρες και διάφορα τέτοια χορταστικά – ποιος δεν χαζεύει από χθες τις φωτογραφίες της με τους Κένεντι και τους αστικούς μύθους για τους καβγάδες της με τον Καραμανλή; Τη βύθισε, όμως, για μια ακόμα φορά στην ζεστή αγκαλιά των αναγνωστών της, που δεν την ξέχασαν ποτέ.

Γεννήθηκε το 1929 στην Αθήνα, κόρη του Αναστάσιου Κανελλόπουλου, αδελφού του πολιτικού και φιλοσόφου Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Το 1951 παντρεύτηκε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, μεγαλύτερό της κατά είκοσι δύο χρόνια, ανερχόμενο τότε πολιτικό άνδρα, που λίγο αργότερα έγινε πρωθυπουργός. Εμεινε μαζί του μέχρι το 1972, αφού τον ακολούθησε και στην εξορία του στο Παρίσι.

Το διαζύγιο δεν συνοδεύτηκε από σκάνδαλο, ήταν και οι δυο κλειστοί και μετρημένοι άνθρωποι. Και μόνο ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, που δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ, είχε αναφερθεί στη σχέση τους, μιλώντας στον φίλο και στενό του συνεργάτη Τάκη Λαμπρία (για το βιβλίο του «Στη σκιά ενός μεγάλου»). «Η Αμαλία ήταν τόσο όμορφη όσο και αξιοπρεπής. Είχε δυνατό χαρακτήρα, κάπως αυταρχικό. Ισως, μάλιστα, το ναυάγιο του γάμου μας να οφείλεται στο ότι είχαμε τον ίδιο χαρακτήρα. Τα ενδιαφέροντά της ήταν περισσότερο πολιτιστικά παρά πολιτικά […]. Το βέβαιο είναι ότι ο χωρισμός μου με λύπησε, αν και η ευθύνη γι’ αυτόν ήταν περισσότερο δική μου».

Αμέσως μετά το διαζύγιό τους, το 1973, η Αμαλία έγινε Μεγαπάνου, παντρεύτηκε τον Επ. Μεγαπάνο, το όνομα του οποίου χρησιμοποίησε στο συγγραφικό έργο της, ακόμα κι όταν χώρισαν.

Τα βιβλία της ήταν πολλά, μερικά από αυτά απαιτητικά, όπως το «Πρόσωπα και άλλα κύρια ονόματα (Μυθολογικά, ιστορικά έως τον 1ο μ.Χ. αιώνα)». Αλλα αξιαγάπητα παιδικά («Η ξύπνια χελώνα», «Το Φιρφιρί, οι Φιρφιρογέννητοι και η μεγάλη κωπηλασία», «Εμείς και το κουτάβι», «Σιμώνη» κ.ά.). Και άλλα πολύτιμα, όπως τα «Σχέδια από ελληνικά κεντήματα» (Οδηγός για το Μουσείο Μπενάκη). Και, φυσικά, λάμπει ανάμεσά τους ο «Διάλογος με την Αννα», για τον οποίο είχε πει σε συνέντευξή της στο «Βήμα»: «Είχα αγανακτήσει. Το έκανα γιατί η αστή Ελληνίδα δεν γνώριζε τίποτε για ένα πρόσωπο, το οποίο ο σύμπας κόσμος ήξερε πολύ καλά και μόνον εκείνη αγνοούσε».

Την Αμαλία Μεγαπάνου αποχαιρέτησε με συγκίνηση ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, που την είχε γνωρίσει μικρός στο Παρίσι, στη διάρκεια της δικτατορίας, τονίζοντας πως «διέτρεξε με ευθύνη και σεμνότητα τη ζωή της, μιλώντας λίγο και πράττοντας πολλά».