Τα κάψαλα και ο κλήδονας στη Λέσβο

Κάψαλα: φωτιές που ανάβουν οι ντόπιοι του Αγίου Ιωάννη στις 24 Ιουνίου, συνήθως σε σταυροδρόμια κατά γειτονιές, με ανταγωνιστική διάθεση, καθώς κάθε γειτονιά «καίγεται» να ανάψει τη μεγαλύτερη φωτιά. Ολες οι ηλικίες, άρρενες και θήλεα επιδίδονται στο πήδημα πάνω από τις φλόγες, γιατί, λένε, έτσι φεύγουν όλες οι κακομοιριές και οι αρρώστιες.

Το πήδημα αυτό έχει μαγική σημασία αφού όποιος πηδάει πάνω από τη φλόγα ενώνεται μ’ αυτήν και παίρνει τη δύναμή της. Επίσης: συμβολίζει το πέρασμα από το παλιό στο νέο, από το κακό στο καλό και συνοδεύεται από τολμηρές, αδιάντροπες φράσεις με καθαρτικό και μαγικό περιεχόμενο.

Κλήδονας, αρχ. κληδών· ήδη στον Ομηρο σήμαινε λόγο ή άκουσμα οιωνισμού [κληδονίζω, ομαι=μαντεύομαι]. Λαϊκό έθιμο, που τελείται κατά τη γιορτή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου [24 Ιουνίου]· σύμφωνα μ’ αυτό οι κοπέλες, με διάφορες τελετουργίες, προσπαθούν να μαντέψουν το όνομα του άντρα που θα παντρευτούν.

Λόγια ακούγονται, τολμηρά και άσεμνα, η λαγνεία και ο πόθος φουντώνουν, ο χώρος γίνεται ερωτικός και πυκνά σεξουαλικός. Τετράστιχα που σπάνε κόκαλα, απότοκα της αυθόρμητης διάθεσης του ανθρώπου για τον έρωτα. Λένε οι λαογράφοι ότι αυτά τα λόγια είχαν εκτονωτική δύναμη κατά της κατεστημένης σεμνοπρέπειας και ενεργούσαν γόνιμα στο στενό κοινωνικό περιβάλλον. Πιο παλιά η προφητική σημασία των τετράστιχων ενδυνάμωνε τις σχέσεις μεταξύ των μελών της ομάδας -και τα συνοικέσια.

Ας διαβάσουμε λ.χ., τι σημειώνει η κ. Μιράντα Τερζοπούλου για την αθυρόστομη ποίηση: «Είναι σαν η τροπή του χρόνου σε επίπεδο κοσμικό να συνεπιφέρει την ανατροπή του κόσμου σε επίπεδο κοινωνικό. {…} Στο πλαίσιο του αντεστραμμένου αυτού συστήματος αξιών νομιμοποιείται η ελευθερία, η βωμολοχία, η παραβίαση των ισχυρών ταμπού, η βεβήλωση της ιερότητας, η διατυμπάνιση της σεξουαλικής επιθυμίας».

Υμνος στη φύση και την επιθυμία για σμίξιμο των δύο φύλων με άπλετη αισχρολογία [αλλά τίποτε το φυσικό δεν είναι αισχρό].

Ολα τα ως άνω αντλούνται από το πρόσφατα κυκλοφορηθέν βιβλίο του Λέσβιου [από την Αγιάσο] φιλόλογου Παναγιώτη Σκορδά με τίτλο «Αδιάντροπα του Κλήδονα», εκδόσεις Μύθος, βασισμένο στις λαογραφικές συλλογές των Ακίνδυνου Σκωπτικού και Βάσου Βόμβα. Στο πρώτο μέρος παρουσιάζονται τα κάψαλα και ο κλήδονας στη Λέσβο· στο δεύτερο περιέχονται οκτώ πεζογραφήματα και απόσπασμα από θεατρικό έργο Λέσβιων λογοτεχνών· στο τρίτο παρατίθενται τα τραγούδια του κλήδονα.

Το πανηγύρι βεβαίως ξεκινά στο τρίτο αυτό μέρος όπου σπαρταράνε τα αναιδή τετράστιχα, όπου αντρικά και γυναικεία όργανα έχουν τον πρώτο λόγο χωρίς να ενοχλεί η αθυροστομία. Σημειώνει ο συγγραφέας:

Τα αδιάντροπα του κλήδονα, ελευθερόστομα, ερωτικά ευφυολογήματα, με τον ευτράπελο τόνο τους και την αιχμηρή ειρωνική τους διάθεση εκτός από το γέλιο που προκαλούσαν μετατρεπόταν για μεν τους μεγαλύτερους σε μια λυτρωτική εκτόνωση από τις συμβάσεις και τα άγχη της καθημερινότητας, για δε τα νεαρά μέλη των μικρών και κλειστών κοινωνιών και σε μια μορφή σεξουαλικής θεωρητικής διαπαιδαγώγησης… σε κλίμα απροκάλυπτα αριστοφανικό

Να προλάβουμε δυο τετράστιχα: ιδώ δεν είνι ακκλησιά/ μ’ ακόνες και βγατζέλια/ ιδώ θα πούμι σκαφ’ τη σκαφ’, /ψουλές, μουνιά τσι βζέλια.

Αλλο: Τα φρύδια σ’ είνι σύννεφα/ τα μάτια σ’ είνι άστρα/ τσι μπούτσους ιμ γαρούφαλου, /τσι του μουνί σου γλάστρα. Απολαυστικό -δεν συστήνεται για σεμνότυφους και υποκριτές. Να, μερικοί φιλόλογοι αγρυπνούν. Εύγε.