Στις 22 Δεκεμβρίου 1945, πριν 80 χρόνια, απέπλευσε από τον Πειραιά το θρυλικό πλοίο «Ματαρόα». Μαζί του επέβαιναν και 124 μετεκπαιδευόμενοι επιστήμονες και καλλιτέχνες υπότροφοι του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών. Ανάμεσά τους βρισκόταν, όπως συχνά έχει ειπωθεί, η αφρόκρεμα μιας γενιάς, η οποία ανέδειξε προσωπικότητες διεθνούς κύρους και φήμης που διέπρεψαν σε πλήθος τομέων: στη φιλοσοφία, την ιστορία, τις ανθρωπιστικές επιστήμες, την αρχιτεκτονική, την ιατρική, τα γράμματα (ποίηση, λογοτεχνία) και τις εικαστικές τέχνες (γλυπτική, ζωγραφική). (Για περισσότερες πληροφορίες βλέπε τον συλλογικό τόμο, με τίτλο: Ματαρόα, 1945. Από τον μύθο στην ιστορία, επιμέλεια: Ν. Μανιτάκης – Servanne Jollivet, εκδόσεις Ασίνη, Αθήνα 2018).
Το ταξίδια αυτό αποτέλεσε μια μοναδική ευκαιρία διαφυγής από τη Λευκή Τρομοκρατία του μεταδεκεμβριανού καθεστώτος και στη συνέχεια από τη δίνη του εμφυλίου πολέμου και τους κινδύνους που τον συνόδευαν. Όσοι και όσες ήταν αριστερών φρονημάτων δεν μπόρεσαν να επιστρέψουν στην Ελλάδα για αρκετά χρόνια μετά, ενώ υπήρξαν και αρκετοί άλλοι και άλλες, όχι κατ’ ανάγκη αριστεροί, που επέστρεψαν.
Ψυχή της οργάνωσης αυτού του ταξιδιού ήταν ο διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, Οκτάβιος Μερλιέ, συνεπικουρούμενος από τον γραμματέα του, Ροζέ Μιλλιέξ. Ο συνολικός αριθμός όσων υπέβαλαν αίτηση για υποτροφία στη Γαλλία ήταν περίπου 800 άτομα. Επιλέχτηκαν τελικά 240 περιπτώσεις. Τα αυστηρά επιστημονικά κριτήρια, σε συνδυασμό με την έλλειψη πολιτικών κριτηρίων στην επιλογή, διασφάλισαν τον μη αποκλεισμό των αριστερών σπουδαστών και σπουδαστριών. Από τους 240 επιλεγέντες, ταξίδεψαν αρχικά με το πλοίο «Ματαρόα» 124 υπότροφοι. Χρειάστηκε στη συνέχεια και άλλη αποστολή για να εξασφαλιστεί η μεταφορά και των υπολοίπων.
Οι πρώτοι έφτασαν στο Παρίσι στις 28 Δεκεμβρίου 1945. Το ταξίδι αυτό αποδείχτηκε ιδιαίτερα σωτήριο για τους σπουδαστές και σπουδάστριες αριστερών πεποιθήσεων, οι οποίοι έκαναν αίτηση για υποτροφία προκειμένου να γλιτώσουν από τις διώξεις της Δεξιάς και να συνεχίσουν τις σπουδές τους σε ανώτατο επίπεδο. Αν δεν είχαν επιβιβαστεί στο πλοίο, είναι πολύ πιθανόν ότι θα ακολουθούσαν την τύχη πολλών άλλων αριστερών της εποχής (φυλακές, εξορίες, εκτελέσεις) και βέβαια δεν θα είχαν τη δυνατότητα να διαπρέψουν επιστημονικά στο μετεμφυλιακό ελληνικό κράτος. Από τους 124 επιβάτες του «Ματαρόα», οι 32 ήταν μέλη του ΚΚΕ, άλλοι δύο κινούνταν στο χώρο της ΕΑΜικής σοσιαλιστικής αριστεράς, ο Καστοριάδης ασπαζόταν τότε τις τροτσκιστικές απόψεις, ενώ κάποιοι και κάποιες από τους υπόλοιπους φαίνεται να είχαν φιλοαριστερές συμπάθειες. Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι υπήρχαν και υπότροφοι, οι οποίοι τοποθετούνταν στον αντίποδα της αριστερής ιδεολογίας.
Όμως, ο λόγος που το «Ματαρόα» απέκτησε τη θρυλική του αίγλη και έχουν γραφτεί τόσα πολλά άρθρα και βιβλία ήταν επειδή ταυτίστηκε με ορισμένους από τους πιο λαμπρούς και διάσημους διανοούμενους και μάλιστα διεθνούς εμβέλειας, όπως οι πολιτικοί φιλόσοφοι Κ. Καστοριάδης, Κ. Αξελός και Κ. Παπαϊωάννου. Όμως, το πλοίο μετέφερε και πολλές άλλες προσωπικότητες που σημάδεψαν με το έργο τους το επιστημονικό και καλλιτεχνικό στερέωμα. Γλύπτες όπως ήταν ο Μέμος Μακρής και ο Κώστας Κουλεντιανός, ζωγράφους όπως Κ. Βυζάντιος, τον σκηνοθέτη Μάνο Ζαχαρία, τον συνθέτη Δημήτρη Χωραφά, τους αρχιτέκτονες Αριστομένη Προβελέγκιο και Γιώργο Κανδύλη, τον ιστορικό Νίκο Σβορώνο, τους φιλολόγους Εμμανουήλ Κριαρά και Σταμάτη Καρατζά, τη σπουδαία ποιήτρια Μάτση Χατζηλαζάρου, την πεζογράφο Μιμίκα Κρανάκη, καθώς και πέντε εξαιρετικές εικαστικές δημιουργούς: την Ελένη Σταθοπούλου, την Άννα Κινδύνητη , Νέλλη Ανδρικοπούλου, τη Γιάννα Περσάκη και την Μπέλα Ραφτοπούλου.
«Πράγματι είναι άξιο προσοχής το πόσο πολλοί ανάμεσά τους ξεχώρισαν ως εξαιρετικοί εκπρόσωποι της σκέψης και των τεχνών και μάλιστα σε ευρωπαϊκό επίπεδο», σημειώνει ένας από αυτούς, ο Μάνος Ζαχαρίας (βλ. Η Εφημερίδα των Συντακτών, 2-3-2018, σελ. 34-35.
«Ματαρόα», στην Πολυνησιακή γλώσσα, σημαίνει «γυναίκα με μεγάλα μάτια». Όμως και η λέξη Ελευθερία έχει όνομα γυναίκας. Όπως εύστοχα έχει επισημάνει ο Σάββας Μιχαήλ, πράγματι το ταξίδι ήταν για αρκετούς από τους υπότροφους επιβάτες του ένα ταξίδι προς την ελευθερία, ένα ταξίδι διαφυγής από την φρίκη που υπήρχε στην Ελλάδα της εκδικητικής βίας των άδοξων νικητών του εμφυλίου. Ή όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Κ. Τσουκαλάς, «[…] η ‘‘μικρή ιστορία’’ του ‘‘Ματαρόα’’ επηρέασε ουσιαστικά τη μεγάλη ιστορία των ιδεών».
