Η δομική αλλαγή του πολιτικού στην εποχή της πανδημίας

Κρατάω στα χέρια μου το βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά με τον τίτλο «Το πολιτικό στη σκιά της πανδημίας» (εκδόσεις Καστανιώτη) και δηλώνω ότι ανακάλυψα έναν θεωρητικό θησαυρό. Θα έπρεπε να ομολογήσω ότι τον στοχαστή Κωνσταντίνο Τσουκαλά θαύμαζα από τότε που ήμουν φοιτητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ανήκει σ’ αυτούς τους στοχαστές (αναφέρω και τους Μιχάλη Σταθόπουλο και Νίκο Μουζέλη) οι οποίοι με τη σκέψη τους με σφράγισαν ως επιστήμονα και ως πνεύμα πριν αναχωρήσω για τη Φρανκφούρτη. Εκεί συνάντησα τον γίγαντα του πνεύματος Γιούργκεν Χάμπερμας. Εάν δεν είχα αποκτήσει αυτή την πνευματική «σκευή», δεν θα μπορούσα να σταθώ στη Φρανκφούρτη.

Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά, που μόλις κυκλοφόρησε, είναι η επιτομή και η συμπερίληψη του δημιουργικού επιστημονικού έργου του συγγραφέα του. Περιλαμβάνει 11 κεφάλαια και έναν πρόλογο. Δεν πρόκειται να κάνω ούτε βιβλιοκριτική ούτε πολύ περισσότερο βιβλιοπαρουσίαση. Ο επιστημολογικός στόχος μου είναι να αναπτύξω τις δικές μου επιστημολογικές ιδέες για τα κοινωνικά ζητήματα για τα οποία μιλάει ο Τσουκαλάς στο βιβλίο του. Δεν πρόκειται για επιστημολογικό εγωισμό, αλλά αντιθέτως για μια πραγματολογική συνθήκη επιστημονικού και πολιτικού διαλόγου.

Κατά τον Τσουκαλά, η ιστορική συγκυρία της πανδημίας αποτελεί αφορμή για να σκεφτούμε ως υποκείμενα την πολιτική και οικονομική εξέλιξή μας. Στη διεθνή βιβλιογραφία και έρευνα, καταγράφονται όχι μόνον τα εμπειρικά δεδομένα της υγειονομικής κρίσης, αλλά και ο φιλοσοφικός προβληματισμός για το τι σημαίνει πανδημία ή τι σημαίνει πολιτική. Το ανά χείρας πόνημα του Τσουκαλά στη διεθνή βιβλιογραφία ερευνά τις ριζικές αλλαγές που έχει υποστεί η πολιτική εξουσία στο καθεστώς της πανδημίας.

Ο Τσουκαλάς μιλάει για ριζικές αλλαγές στη δόμηση και την κοινωνική λειτουργία του πολιτικού εξαιτίας της πανδημίας. Στην κριτικο-ερμηνευτική άποψή του εγώ προσθέτω ότι έχουμε να κάνουμε με μια ριζική «δομική αλλαγή» στις κοινωνικές λειτουργίες του πολιτικού στην εποχή της πανδημίας. Αυτό ονομάζεται Strukturwandel στα γερμανικά.

Η εμφάνιση της πανδημίας, η πολιτικο-οικονομική λειτουργία της, αλλά και οι συνειδησιακές αναπαραστάσεις της δεν δημιουργούν ιστορικό κενό στην εξέλιξη της ανθρωπότητας, ούτε και επιβεβαιώνουν την επιστημολογία της ιστορικής ασυνέχειας. Κατά τον Τσουκαλά, η ιστορική τομή που έχει συντελεστεί, σημαίνει ότι ο άνθρωπος καταγκρεμίστηκε στην «άβυσσο» και προσπαθεί να βγει στην επιφάνεια με τα δικά του συνειδησιακά και υλικά εργαλεία που έχει ο ίδιος «κατασκευάσει». Εξάλλου, κατά τον Τσουκαλά, ο άνθρωπος στις αποφάσεις και στις πράξεις του είναι, όπως ο ίδιος γράφει, «πολυσθενής homo potens», δηλαδή δημιουργός (εν δυνάμει άνθρωπος), ο οποίος μπορεί να μεγαλουργήσει, αλλά και μπορεί να αυτοκαταστραφεί.

Ποιες λοιπόν είναι αυτές οι ριζικές αλλαγές που έχουν επισυμβεί στη δομή και τη λειτουργία της πολιτικής εξουσίας (του πολιτικού) εξαιτίας της πανδημίας;

Πρώτη ριζική αλλαγή: Το πολιτικό δεν αυτοπροσδιορίζεται ως ουσιοκρατική αρχή μέσα σε μια ανθρώπινη κοινωνία η οποία εκ των πραγμάτων λόγω της παγκοσμιοποίησης έχει διαφοροποιηθεί. Το πολιτικό στη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη πολιτική κοινωνία αποκτά επιτελεστικό χαρακτήρα (σε αντιδιαστολή προς το ουσιοκρατικό πολιτικό της νεωτερικότητας). Αυτό σημαίνει ότι η δομική συγκρότησή του δεν είναι παγιωμένη και επομένως ούτε και οι θεσμικές εκδηλώσεις του λειτουργούν.

Σχετικά με τις θεσμικές εκφάνσεις του πολιτικού και την πραγματολογική οριοθέτησή του μ’ αυτό που δεν είναι πολιτικό, αξίζει να τονιστεί το εξής: Ο δημοκρατικός φιλελευθερισμός ως πολιτικο-οικονομικό σύστημα μετά τον πόλεμο (1950-2020) απώλεσε την πολιτική δύναμή του (Macht) όχι για κανέναν άλλο λόγο, αλλά επειδή εγκλωβίστηκε στην ψευδώνυμη ιδέα της ιστορικής προόδου. Ομως υπάρχουν και κάποιοι στοχαστές που ζουν στον αστερισμό της ιστορικής σοσιαλδημοκρατίας και φαντάζονται την αναβίωσή της.

Η δεύτερη ριζική αλλαγή του πολιτικού στην εποχή της πανδημίας, κατά τον Τσουκαλά, είναι η εξής: Η μετάβαση από τη δημόσια πολιτική εξουσία, η οποία αυτοπροσδιορίζεται ως χώρος σχετικής αυτονομίας, έναντι της «ιδιωτικής οικονομίας» σ’ ένα νέο πραγματολογικό πεδίο εξουσιών. Σ’ αυτό το πεδίο, εξουσίες και δυνάμεις (οικονομικές και πολιτικές ελίτ, πραγματολογικές συνθήκες παραγωγής, επικοινωνίας και ελέγχου κ.λπ.) δεν παίζουν απλώς πρωταγωνιστικό ρόλο, αλλά ελέγχουν τελικά την ίδια την πολιτική εξουσία στην κατ’ εξοχήν δημιουργική κοινωνική λειτουργία της, που δεν είναι άλλη από το «ευ ζην» των πολιτών.

Σύμφωνα με τα εμπειρικά πολιτικά δεδομένα της πανδημίας, όπως διαπιστώνω, η ανθρωπότητα μπήκε για μία ακόμη ιστορική φάση της στο «σπήλαιο του Πλάτωνος». Σ’ αυτόν τον πραγματολογικό τόπο θα πρέπει να «κρατάμε αποστάσεις». Σ’ αυτόν τον τόπο θα πρέπει να επεξεργαστούμε τις κοινωνικές διαδικασίες της «τηλε-κοινωνίας». Κατά τον Τσουκαλά, οι ριζικές αλλαγές δεν εντοπίζονται μόνο στην πολιτική σφαίρα, αλλά και στον κοινωνικό βιόκοσμο, στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Σ’ αυτό το λειτουργικό πεδίο της κοινωνίας μας, πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξε και παίζει η πολιτική εξουσία ως παιδαγωγός και επιτηρητής.

*καθηγητής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης