Η «αρνητική διαλεκτική» του Αντόρνο στην (κυβερνητική) πράξη

Ο τρόπος δράσης της σημερινής κυβέρνησης πέραν πάσης αμφιβολίας είναι ο καλύτερος μαθητής της Σχολής της Φρανκφούρτης. Πολλοί θα νομίζουν ότι αναφέρομαι στην οικονομική παράδοση της ΕΚΤ, που στο προηγούμενο σχήμα της στην αρχή της κρίσης είχε εφαρμόσει κατά γράμμα τις θεωρίες της. Ομως η παρούσα κυβέρνηση αποδεικνύεται ότι, αγκαλά και αριστερών καταβολών, περιέργως έχει ενσωματώσει κι εμπειρικά πραγματώσει στο σύνολό της τη θεωρία της αρνητικής διαλεκτικής του Τέοντορ Αντόρνο.

Ο Αντόρνο διατύπωσε την αρνητική διαλεκτική για να διαψεύσει τη θετική υπέρβαση (Aufhebung) της διαλεκτικής του Χέγκελ, που μέσα από την ενσωμάτωση του αρνητικού επιτελεί μία νέα σύνθεση που υπερβαίνει την αρνητικότητα και πλάθει κάτι νέο και τελειότερο. Η αρνητική διαλεκτική, του «μήτε… μήτε…», μέσα στο πλέγμα της σύγχρονης καπιταλιστικής παραγωγικής μεθόδου, όμως παράγει πάντοτε αρνητικό αποτέλεσμα, χωρίς ποτέ να ακολουθεί την ανιούσα γραμμική πορεία του Πνεύματος (ως Λόγου) προς τη διαλεκτική ολοκλήρωσή του και την πραγμάτωσή του.

Η αρνητική διαλεκτική του κυβερνητικού πολιτεύεσθαι κυριαρχεί σχεδόν παντού, αρκεί κάποιος να συλλογισθεί τις πρόσφατες εμπειρίες. Φερ’ ειπείν, την κρίση του κορονοϊού και τα μέτρα που έπρεπε να ληφθούν μετά το άνοιγμα και ενόψει αναζωπύρωσης των επιδημιολογικών εστιών σε όλα τα επίπεδα. Υποτίθεται πως υπήρχε η εμπειρία των επιπτώσεων στο εξωτερικό, η πρόβλεψη των μοντέλων για το τι μπορεί να συμβεί εάν ανοίξουν τα σύνορα στον εξωτερικό τουρισμό και χωρίς πρόνοιες, ο υπεραρκετός χρόνος για να σχεδιασθεί η ασφαλής επιστροφή στα σχολεία. Ωστόσο, αντί να επωφεληθούμε ως χώρα από το «αρνητικό» για να το υπερβούμε, καταλήγουμε ως αποτέλεσμα πάλι σε ένα «αρνητικό».

«Μήτε» η κυβέρνηση φρόντισε να ενισχύσει το σύστημα υγείας, να προσλάβει νοσηλευτές κι εκπαιδευτικούς, «μήτε» και η ατομική ευθύνη θα σε διαφυλάξει απόλυτα. Η επίσημη αντιμετώπιση μοιάζει με τη γάτα στο πείραμα του Σρέντιγκερ: θα ανοίξω τα σύνορα και το εάν θα δω τα κρούσματα να εκτινάσσονται είναι ζήτημα του πότε ανοίγω το κουτί. Το άνοιγμα των σχολείων, το ίδιο: εξαρτάται πόσα θα είναι τα κρούσματα τις προηγούμενες μέρες. Οι μάσκες; Για την υπουργό μία η γάτα είναι «νεκρή», αλλά όταν άλλος υπουργός ανοίγει το καπάκι και τη βλέπει «ζωντανή», αλλάζει η μορφή του πειράματος και το παγουρίνο θα αποκλείσει την έγχυση του δηλητηρίου.

Παρόμοια ήταν η θεωρητική προσέγγιση και στις πλημμύρες στην Εύβοια και τη χρήση του 112. Του αριθμού, για την απουσία του οποίου υποτίθεται ότι κατηγορούσαμε την προηγούμενη κυβέρνηση και που όμως δεν χρησιμοποιεί ούτε κι η παρούσα ηγεσία όποτε χρειάζεται, για να μην προκληθεί ο πανικός, που υποτίθεται ήταν η κύρια αιτία που προκάλεσε και τους εγκλωβισμούς των οδηγών στο Μάτι.

Η γενικότερη πολιτική αντίδραση της κυβέρνησης μοιάζει με την παραβολή του Νόιμαν για τα προβλήματα της φιλοσοφίας: «Η κυβέρνηση μοιάζει με το πλήρωμα ενός πλοίου που τα σκαριά του έχουν υποστεί βλάβες μεσοπέλαγα και δεν μπορεί να το οδηγήσει σε λιμάνι και ως εκ τούτου πασχίζει να το μπαλώσει εν πλω». Για τον λόγο τούτο οδηγείται σε διλημματικού τύπου σοφίσματα, που ακόμη και στην επιστήμη της λογικής αναδεικνύονται προβληματικά.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τη μόνιμη επωδό της κυβερνητικής πολιτικής στην πανδημία, την ΑΤΟΜΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ: τούτη η έννοια βάσει μίας εφαρμογής του «εποικοδομητικού διλήμματος», που πρωτοδιατυπώθηκε από το Port Royal, έχει αναχθεί στο μόνο συμπέρασμα σε κάθε λογικό συλλογισμό που προτάσσει η κυβέρνηση για να μας πείσει πως δεν φέρει ευθύνη για το γεγονός ότι δεν διαθέτει τα σοδιασμένα υπερπλεονάσματα για τη θωράκιση της κοινωνίας. Πώς λειτουργεί; Με δεδομένα της συλλογιστικής ακολουθίας ότι p = Η κυβέρνηση δεν προνοεί για επαρκή μέτρα, τεστ και ιατρική κάλυψη, q = Αν δεν προσέξεις, εσύ κινδυνεύεις, r = Εσύ φέρεις την ευθύνη, προκύπτει το σχήμα p ή q, εάν p τότε r, εάν q τότε r, συνεπώς r.

Αλλο παράδειγμα είναι το λογικό σόφισμα (fallacy), το κεκρυμμένο και σκόπιμο επιχειρηματολογικό σφάλμα, που συνοδεύει τη διαπίστωση πως «ναι μεν υπάρχει τριψήφια αύξηση κρουσμάτων, αλλά είναι εκθετικά μικρότερα από τις άλλες χώρες». Αυτό το συμπέρασμα ανάγει σε «ποσοτικό» ένα ζήτημα «τάξης». Για τον λόγο τούτο επιστρατεύεται η προβληματική πάντοτε στρατηγική της «επαύξησης του ηγούμενου όρου», κατά το σχήμα «κάθε αριθμός μεγαλύτερος του 10 είναι μεγαλύτερος του 5». Ή ακόμη προτιμάται το μοντέλο της «άρνησης του ηγούμενου όρου»: εάν υπάρχουν ξένοι σε νησιά όπου η επιδημία αυξήθηκε στους Ελληνες, οι ξένοι τουρίστες δεν είναι Ελληνες, άρα φταίνε οι Ελληνες. Η αρνητική συλλογική στην υπηρεσία της αρνητικής διαλεκτικής.

* δημοσιογράφος, δρος Φιλοσοφίας/Γλωσσολογίας