Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Θρησκεία και κοινωνικές σχέσεις
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Θρησκεία και κοινωνικές σχέσεις

  • A-
  • A+

Οταν, πριν από εκατόν είκοσι οκτώ χρόνια, ο Νίτσε άρχιζε το τρίτο κεφάλαιο του περίφημου βιβλίου του «Η χαρούμενη επιστήμη» (1882) με τον θάνατο του Θεού, αυτή η δήλωση είχε τότε το αποτέλεσμα μιας ηλεκτρικής εκκένωσης. Ηταν πράγματι αδιανόητο να γίνει αποδεκτή η πεποίθηση του φιλόσοφου, σύμφωνα με την οποία ο Θεός είχε ζήσει μέχρι εκείνη τη στιγμή και, μόνον τότε, στα τέλη του 19ου αιώνα, ξαφνικά είχε εξαφανιστεί από τον κόσμο. Αν ήταν έτσι τα πράγματα, γιατί λοιπόν τότε; Και ποιο ήταν το νόημα και η δύναμη αυτού του Θεού στην ανθρώπινη ιστορική συνείδηση, για να βρεθεί από τη μια στιγμή στην άλλη χωρίς ζωή; Ή μήπως στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ ένας Θεός, και το ανθρώπινο γένος επαφίεται στην υπεροχή της σκιάς του Θεού και τίποτε περισσότερο; Ισως όμως, η φράση του φιλόσοφου θα πρέπει να ερμηνευτεί όχι σαν μια διαπίστωση –ο Θεός πέθανε– αλλά σαν μία πρόταση, μια προσμονή.

Ο Νίτσε βέβαια έχει τους ερμηνευτές του, που είναι έτοιμοι να διαγκωνιστούν στην προσπάθεια να διακρίνουν το μυστικό που κρύβουν τα λόγια εκείνου που σίγουρα θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους φιλόσοφους του τέλους του 19ου αιώνα, και που εξακολουθεί να αναστατώνει πολλές ψυχές ακόμη και σήμερα, προξενώντας ανησυχίες στους ανθρώπους του πνεύματος. Βέβαια, στις αρχές του 20ού αιώνα, η ανθρωπότητα φάνηκε να είχε αποφασίσει να ακούσει τη συμβουλή του Νίτσε και ήταν διατεθειμένη να απελευθερωθεί από την εικόνα του Θεού, να αφήσει τη θρησκεία στους δικούς της κανόνες, είτε ως ελεύθερη επιλογή, έκφραση πίστης στην επιστήμη, στη λογική και στην ελευθερία του ανθρώπου, είτε ως αυστηρή επιβολή του κομμουνισμού που όρισε τη θρησκεία ως «όπιο των λαών», ή του φασισμού, που μετέτρεψε έναν πνευματικό Θεό σε σάρκα και οστά.

Τώρα, όμως, στις αρχές του 21ου αιώνα, βρισκόμαστε ξανά στην αρχή: αν ο Νίτσε δήλωνε σήμερα ότι ο Θεός πέθανε, αρκετοί επιφανείς διανοούμενοι, ακόμη και επιστήμονες, θα έβαζαν τα γέλια με αυτή τη θέση και θα προσκαλούσαν τον φιλόσοφο να κοιτάξει γύρω του και να διαπιστώσει όχι μόνο το γεγονός ότι οι μεγάλες θρησκείες είναι ζωντανές και ότι οι πιστοί δεν έχουν διάθεση να επαναπαυθούν στο θάνατο των θεών, αλλά διαρκώς αυξάνονται σε αριθμό, παρά το γεγονός ότι οι θετικές και κοινωνικές επιστήμες κατακτούν νέα πεδία στο κοσμικό και ανθρώπινο διάστημα.

Ο χριστιανισμός στις διάφορες μορφές του δεν είναι σε κατάσταση άμυνας, αντίθετα, παρατηρούμε μια διαδικασία εξάπλωσης στην Ανατολική Ευρώπη και στη Ρωσία, όπου ανακαλύπτουν έναν αρχαϊκό χριστιανισμό που είχε μπει στο περιθώριο. Στον εβραϊκό κόσμο, όσοι ακολουθούν την παράδοση είναι όλο και περισσότεροι και η ορθοδοξία δεν κάνει τίποτε άλλο από το να οξύνει τον εξτρεμισμό της.

Για τη σύγχρονη άνοδο του φονταμενταλισμού στις ισλαμικές χώρες, έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες. Οι μουσουλμάνοι είναι εξ ορισμού άνθρωποι της πίστης και η συμβίωση ανάμεσα στην κοινωνία, στο κράτος και τη θρησκεία αποτελεί μια αδιαφιλονίκητη σταθερά.

Δεν γνωρίζω τις θρησκείες της Ανατολής και δεν μπορώ να έχω άποψη γι’ αυτές, αλλά μου φαίνεται ότι η θρησκευτικότητα των λαών της Ανατολής αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό στοιχείο της ταυτότητάς τους.

Η σχέση ανάμεσα στις θρησκείες και τα άτομα στις κοινωνίες στις οποίες βρίσκονται να ζουν, έχει αλλάξει: στο χρόνο και στο χώρο. Πάντα, όμως, με μια αμοιβαία προσφορά: η θρησκεία της εποχής προσφέρει στην κοινωνία και στα άτομα εγγυήσεις, ασφάλεια, σταθερότητα και η κοινωνία (ή το κράτος) προσφέρει σε αντάλλαγμα προστασία, μέσα, εργαλεία. Δούναι και λαβείν.

Μια αμοιβαία επίδραση, μια ανταλλαγή στην οποία δεν είναι εύκολο να καθορίσουμε ποιος από τους δύο πρωταγωνιστές προσφέρει και ποιος δέχεται. Η θρησκεία –και ο ενικός ισχύει για όλες– αλλάζει όψη, εικόνα, ταυτότητα. Με λίγα λόγια, περνάμε από μια θρησκεία της αλήθειας σε μια θρησκεία της ευτυχίας. Από τη θρησκεία –περίπου από όλες– δεν ζητάμε να μας πει την αλήθεια για τον άνθρωπο και τον κόσμο, αλλά να μας κάνει ευτυχισμένους.

Η κοινωνία σήμερα έχει ανάγκη τη θρησκεία του ψυχολογικού και του κοινωνικού περιεχομένου, περισσότερο από τη θρησκεία που διδάσκει μιαν αλήθεια. Τίποτε δεν είναι όπως παλιά, τώρα τα σύνορα περιπλέκονται: ανάμεσα στην αλήθεια και το λάθος, κυρίως ανάμεσα στην ταυτότητα τη δική της και του άλλου. Τόσο η ταυτότητα της θρησκείας, που τώρα αναμιγνύεται με τα ήθη, την κουλτούρα, την ηθική, την οικονομία, την πολιτική, όσο η ταυτότητα της κάθε θρησκείας σε σχέση με τις άλλες.

Ενας εναγκαλισμός, λοιπόν, ανάμεσα στη θρησκεία και την κοινωνία. Η κοινωνία δέχεται την υποστήριξη που της παρέχει η θρησκεία. Από την πλευρά της, η θρησκεία δέχεται από την κοινωνία όλη τη νομιμοποίηση, ακόμη και τη δημοσιότητα, που έχει ανάγκη.

*ομότιμος καθηγητή ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Το δικαίωμα στη βλασφημία
Η άσκηση του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης εκ φύσεως ενοχλεί και γι’ αυτό ακριβώς το δικαίωμα προστατεύεται συνταγματικά. Ποιο δικαίωμα επικαλούνται όμως σε γενικές γραμμές οι μηνυτές σε όλες τις...
Το δικαίωμα στη βλασφημία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ποιος μπορεί να φοβάται την κοινωνιολογία;
Για να αναπτυχθεί ο ορθός λόγος, η κριτική σκέψη, η κοινωνική σκέψη ως επιστημονική γνώση, προϋπόθεση είναι το κοινωνικό περιβάλλον να επιτρέπει την ελεύθερη έκφραση, τη δυνατότητα της κριτικής της κοινωνικής...
Ποιος μπορεί να φοβάται την κοινωνιολογία;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μόνο μπροστά;
Το παρελθόν, για κάποιους, έχει κατσικωθεί στον σβέρκο του μέλλοντος παρεμβάλλοντας εμπόδια στο μυαλό και τα συναισθήματα των ανθρώπων να το ονειρευτούν. Με άλλα λόγια, το παρελθόν για κάποιους είναι βαρίδι...
Μόνο μπροστά;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μασκαράδες χωρίς μάσκα
Δεν χρειάζεται να έρθουν οι μέρες της Αποκριάς για να παρελάσουν κάποιοι ως μασκαράδες. Οι μασκαράδες, οι αληθινοί, έχουν το προνόμιο να παρελαύνουν συχνά κι ας νομίζουν ότι περνούν απαρατήρητοι. Η μάσκα που...
Μασκαράδες χωρίς μάσκα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πασχάλιες έριδες…
Ο ρόλος των θρησκευτικών συγκρούσεων, ως εκφράσεων οικονομικών, γεωπολιτικών και πολιτιστικών αντινομιών, και η επιρροή τους στη δόμηση της κοινωνικής και πολιτικής ζωής καθώς και των σχέσεων εξουσίας που...
Πασχάλιες έριδες…
ΑΠΟΨΕΙΣ
Να υπερασπιστούμε τις φάτνες του καιρού μας!
Αν η θρησκεία είναι το όπιο του λαού, που είναι, η φιλανθρωπία είναι η δίδυμη αδελφή της, η παρηγορήτρια ιδέα για να ξεστρατίζουν οι αγώνες και ν' αποζητιέται «η φάτνη για το ορφανό» και η κούφια απαντοχή για...
Να υπερασπιστούμε τις φάτνες του καιρού μας!

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας