Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η αριστεία ως όρος έχει μια συγκεκριμένη ιστορία στις νεωτερικές κοινωνίες
EUROKINISSI/ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ

Η αριστεία ως όρος έχει μια συγκεκριμένη ιστορία στις νεωτερικές κοινωνίες

  • A-
  • A+

Τον Ιούλιο η Υπουργός Παιδείας δήλωνε ότι «τα τελευταία χρόνια η Παιδεία επλήγη από τη λογική της ήσσονος προσπάθειας, τον εξισωτισμό προς τα κάτω και τη δαιμονοποίηση της αριστείας. Η πορεία αυτή θα ανασχεθεί. Θα αποκατασταθούν οι αξίες της σκληρής δουλειάς, της αξιοκρατίας και της αριστείας. […] Η αριστεία δεν είναι ρετσινιά. Είναι στάση ζωής. Αριστεία είναι να προσπαθείς διαρκώς να υπερβαίνεις τον εαυτό σου, να επιδιώκεις καθημερινά να γίνεσαι καλύτερος».

Σύμφωνα με αυτή τη στάση, η απόφαση του Υπουργείου ήταν ο/η σημαιοφόρος στην παρέλαση να επιλέγεται στο εξής με βάση τις επιδόσεις του και όχι με κλήρωση. Ωστόσο, η απόφαση αυτή φαίνεται να αγνοεί ότι η αριστεία ως όρος έχει μια συγκεκριμένη ιστορία στις νεωτερικές κοινωνίες, η οποία συμπλέκεται με ερμηνείες της ψυχιατρικής και της ψυχανάλυσης, προς μια υποτιθέμενη ψυχικά υγιή ενηλικίωση.

Τον όρο αριστεία τον συναντάμε ως αίτημα στην παιδαγωγική στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, τόσο ευρύτερα στις ευρωπαϊκές κοινωνίες όσο και στην ελληνική, ταυτιζόμενο μ’ ένα συγκεκριμένο πλαίσιο ηθικής: υπακοή, σωφροσύνη, εγκράτεια, εργατικότητα, ενώ η ανυπακοή του μαθητή/τριας, προς αυτή την κανονικότητα, χαρακτηρίζεται για πρώτη φορά ως ψυχικό νόσημα των «ανώμαλων/ μη κανονικών (όπως μεταφραζόταν στα ελληνικά ο όρος anormaux) παιδιών. Η διάκριση των αρίστων από τους ανώμαλους/μη κανονικούς μαθητές/τριες, αυτούς, δηλαδή, που αντιμετώπιζαν μαθησιακές αλλά και συμπεριφορικές δυσκολίες προς το κυρίαρχο καθεστώς αλήθειας της εποχής αποτελεί τρόπον τινά κρατικό πρόβλημα στις αρχές του 20ού αιώνα, καθώς λαμβάνει χώρα την περίοδο κατά την οποία το αστικό κράτος ενδιαφέρεται πιο πολύ από ποτέ να εξασφαλίσει την απόλυτη ηγεμονία πάνω στο εργατικό κίνημα. Την ίδια περίοδο ο αναρχισμός, ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός, ασκούσαν ιδιαίτερη έλξη στα κατώτερα στρώματα του πληθυσμού στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Υπό αυτές τις συνθήκες και στον αντίποδα της πάλης των τάξεων, ο κυρίαρχος λόγος προέταξε μια βιοιατρική ερμηνεία η οποία θα συσχέτιζε την ανθρώπινη συμπεριφορά, ιδιαιτέρως των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων που υποτίθεται ότι αντιμετωπίζουν περιορισμούς και δυσκολίες στην πορεία προς την ενηλικίωση με τη φτώχεια, τη βία, την ασθένεια και την ανθρώπινη ανέχεια/δυστυχία εν γένει.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αριστεία αποκτά κυρίαρχη σημασία για το κράτος ως μέθοδος αξιολόγησης της προσωπικότητας του μαθητή/τρια στην πορεία προς μία υποτιθέμενης ψυχικά υγιούς ενηλικίωσης, ενώ αναζητείται το ψυχογράφημα του μαθητή/τριας από τον παιδαγωγό, μόνο σε συνάρτηση με τους όρους που περιλαμβάνει αυτή η σχέση. Υπό αυτές τις συνθήκες, το 1900, το γαλλικό κράτος θα ζητήσει από τον γάλλο ψυχολόγο Αλφρέντ Μπινέ [Alfred Binet (1857-1911)], τη δημιουργία του πρώτου τεστ νοημοσύνης με στόχο τη δημιουργία ενός τρόπου διερεύνησης και αντιμετώπισης των μαθησιακών δυσκολιών.


Ο Μπινέ και ο συνεργάτης του, παιδαγωγός Φερντινάντ Μπισόν [Ferdinand Buisson (1841-1932)], με τη βοήθεια του Τεοντόρ Σιμόν [Théodore Simon (1873-1961)], δημιούργησαν μια κλίμακα, η οποία είχε ως στόχο τη μέτρηση της ευφυΐας των μαθητών/τριών αλλά στην ουσία επρόκειτο για τις συντεταγμένες εξέλιξης ενός υποτιθέμενου ψυχικά φυσιολογικού παιδιού. Αυτή η κλίμακα μέτρησης της ευφυΐας των μαθητών/τριών συμπεριλάμβανε κατά κύριο λόγο τη μέτρηση της βούλησης/επιθυμίας/αντίληψης και ευρύτερα της ανθρώπινης ψυχολογίας, με στόχο ακριβώς ένα είδος συνεχούς ελέγχου της ανθρώπινης βούλησης μέσω της κατασκευής ενός μέσου όρου νοημοσύνης, που στην πραγματικότητα δεν ήταν παρά μια συνεχής αναμέτρηση του ανθρώπινου αυτοπροσδιορισμού με το καθεστώς αλήθειας της κυρίαρχης τάξης.

Το τεστ νοημοσύνης του Μπινέ, γεμάτο από ηθικές αναπαραστάσεις της κυρίαρχης βιοιατρικής αντίληψης, που εφ’ εξής αναζητούσε ν’ ανακαλύψει τον ανώμαλο πληθυσμό -όπως εξηγούσε ο Μπινέ και στο έργο του Ανώμαλα Παιδιά (Les Εnfants Αnormaux) που δημοσίευσε από κοινού με τον Σιμόν το 1908- υιοθετήθηκε από τον Λιούις Τέρμαν [Lewis M. Terman (1877-1956)], ψυχολόγο στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ των ΗΠΑ. Η κλίμακα μέτρησης επαναπροσδιορίστηκε στα αμερικανικά πρότυπα και έγινε γνωστή στη συνέχεια ως Stanford-Binet κλίμακα νοημοσύνης. Η κλίμακα Binet-Simon, που δανείζεται στοιχεία και από την κλίμακα Stanford-Binet, προσαρμόστηκε και στα ελληνικά δεδομένα από επιφανείς προσωπικότητες της παιδαγωγικής, όπως ο Νικόλαος Εξαρχόπουλος (1874-1960), ο οποίος την εφάρμοσε σε μελέτη του (1931) πάνω στον μαθητικό πληθυσμό, με στόχο την «εκμετάλλευση των ηθικών, διανοητικών, οικονομικών ικανοτήτων των νέων» και απώτερο σκοπό «ν’ ανοίξει ο δρόμος εις τους αρίστους».

Ο παιδαγωγός/ψυχαναλυτής καθοδηγείται πλέον από ιατρικές τεχνικές τυποποίησης στη συμπλήρωση με εκτενή τρόπο των ατομικών δελτίων. Στόχος ήταν να ενταχθεί η ψυχογραφική μέθοδος στα σχολεία, προκειμένου να εντοπιστεί το «ανώμαλο»/μη-κανονικό παιδί. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι τα κορίτσια θεωρούνταν ιδιαιτέρως ευάλωτα σε σχέση με τα αγόρια.

Μέσα από αυτή τη θέση, η μέτρηση, η εξονυχιστική παρατήρηση, η καταγραφή της συμπεριφοράς των μαθητών/τριών, η εισαγωγή των ατομικών δελτίων, η αποτύπωση μιας υποτιθέμενης νεανικής νοητικής/ψυχικής κλίμακας, δεν ήταν παρά η άρθρωση ενός ρατσιστικού λόγου, με στόχο τη διάκριση των κανονικών και την περιθωριοποίηση/εγκλεισμό των μη-κανονικών σε άσυλα. Την ίδια περίοδο, ο λόγος για μια υγιή κανονικότητα στα σχολεία διαπερνά τα κινήματα της ψυχαναλυτικής παιδαγωγικής της Νέας Αγωγής και των Σχολείων Εργασίας, φαινομενικά προοδευτικών, αλλά στην ουσία κινημάτων που ενσωμάτωσαν μια βιοεξουσία που στόχευε σε μια υποτιθέμενη ψυχική κανονικότητα/αριστεία.

Η ίδρυση της Παθολογικής Εταιρείας (1920), όπως και η έκδοση του περιοδικού Παιδολογία το ίδιο έτος (1920), που εξέφραζε και ευγονικές αντιλήψεις, εδραίωσαν περαιτέρω τη συνύπαρξη των ειδικών της ιατρικής και παιδαγωγικής και την άρθρωση ενός υποτιθέμενου επιστημονικού –επί της ουσίας ρατσιστικού-- λόγου, που λειτουργούσε με στόχο την προσαρμογή όλων στη νόρμα που δεν ήταν άλλος από το να εθιστεί ο μαθητής/τρια στην εργασία και κυρίως να ενταχθεί στην κοινωνία, ως ηθικά σώφρων πολίτης.

Την ίδια περίοδο έρχονται προς ψήφιση μια σειρά νόμοι με στόχο τους «πνευματικώς ή ηθικώς υπολειπομένους μαθητάς», κινητοποιώντας την ίδια περίοδο μια ρατσιστική, σεξιστική, ταξική μεθοδολογία που εντασσόταν μέσω της ψυχικής φυσιογνωμίας των μαθητών/τριών στην επιλογή των «ικανών προς φοίτησιν εις τα ανώτερα σχολεία». Η ανάδειξη της αριστείας συνοδευόταν και από τον στιγματισμό της ανθρώπινης ανυπακοής, ιδιαιτέρως των κατώτερων στρωμάτων που προσελκύονταν από την κομμουνιστική διδασκαλία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η κυβέρνηση Ε. Βενιζέλου θα δημιουργήσει τα Πειραματικά Σχολεία στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη (1929/Νόμος 4376), για τους «αρίστους», με νομοθέτες και ειδικούς που παράλληλα προτείνουν τη δημιουργία ειδικών σχολείων των «ανώμαλων» παιδιών για την αντιμετώπιση της «κατώτερης βούλησης», που υπονομεύει το έθνος και την υγιή αναπαραγωγή του.

Η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά (1871-1941) θα χρησιμοποιήσει ακριβώς αυτό το βιοιατρικό λόγο καταλήγοντας στη δημιουργία της εθνικής νεολαίας (ΕΟΝ), η οποία υποτίθεται ήταν προικισμένη με την «ανώτερη βούληση» σε αντιπαράθεση με το Πρότυπο Ειδικό Σχολείο Αθηνών (Σχολείο ανωμάλων και καθυστερημένων παιδιών) που υπέφεραν λόγω της κατώτερης, ανυπάκουης, βούλησής τους και που δημιουργείται το 1937. Την ίδια χρονιά η παιδοψυχιατρική εγκαινιάζεται ως κλάδος στις ευρωπαϊκές κοινωνίες.

Μετά το πέρας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αυτή η περιώνυμη ψυχική κανονικότητα θα δημιουργήσει το πλαίσιο της δίωξης ενάντια στην ανώμαλη επικίνδυνη νεολαία του ροκ εν ρολ και των τεντιμπόις, ως επικίνδυνη, εκφυλισμένη, ανήθικη και ψυχικά άλλη, αφού τολμούσε να λικνίζεται στον χορό σαν ανήθικη γυναίκα δίπλα σε νέγρους και να ντύνεται σαν τους δανδήδες, αδιαφορώντας δηλαδή, για τα ταξικά, φυλετικά και έμφυλα όρια. Αυτή η ρατσιστική διάκριση και ιεράρχηση της ζωής άνοιξε την πόρτα στην εξουσία της δικτατορίας των Συνταγματαρχών, στη διάρκεια της οποίας η υποτιθέμενη αριστεία, καλείτο να δώσει στο έθνος τη χαμένη ασφάλεια και έννομη τάξη, οδηγώντας έναν ολόκληρο πληθυσμό στο γύψο, όπου το κράτος κινητοποιούσε κάθε κατασταλτικό μηχανισμό ενάντια σε κάθε έμβιο ον που παρουσίαζε  «ανώμαλη» αποκλίνουσα συμπεριφορά.

* Μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών και Δημόσιας Διοίκησης ΕΚΠΑ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Παραλήρημα Αμβρόσιου: Οι μάσκες είναι εργαλείο του διαβόλου!
Νέο παραλήρημα του πρώην μητροπολίτη Καλαβρύτων Αμβρόσιου αυτή τη φορά κατά της χρήσης μάσκας στους κλειστούς χώρους λόγω κορονοϊού.
Παραλήρημα Αμβρόσιου: Οι μάσκες είναι εργαλείο του διαβόλου!
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η κρίση της μεταπολίτευσης
Ο σταδιακός εκφυλισμός της στρατιωτικής δικτατορίας και η συγκλονιστική έκταση του κυπριακού θέματος επέβαλαν την ειρηνική, οριστική και αμετάκλητη μετάβαση σε ένα δημοκρατικό καθεστώς.
Η κρίση της μεταπολίτευσης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Φυσική προέλευση και πολιτική «κατασκευή» του κορονοϊού
Είναι φυσικό φαινόμενο ή ενδεχομένως κατασκευάστηκε σε επιστημονικά εργαστήρια, ρωτούν πολλοί στη δημόσια σφαίρα. Στον θεωρητικο-πολιτικό Λόγο είναι μια συζήτηση που τροφοδοτεί αυτό που ονομάζουμε...
Φυσική προέλευση και πολιτική «κατασκευή» του κορονοϊού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μετά το μπάνιο
Ενα μπάνιο μού θύμισε τον πατέρα. Εκεί στη μικρή παραλία του Αη Θεράποντα, στον Κόλπο της Γέρας, μάζευε άδεια ραβδωτά όστρακα κυδωνιών, με έντονες καφετιές αποχρώσεις.
Μετά το μπάνιο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η μεγάλη αποθήκη
Η ελληνική πολιτική παράδοση είναι γεμάτη από αγωνιώσες ελαφρότητες που δεν καταφέρνουν να εξαφανιστούν. Η Αριστερά ανοίγει, στοιβάζει και γεμίζει τα ιδεολογικά της καθαρτήρια με ετοιμοθάνατους που προσδοκούν...
Η μεγάλη αποθήκη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Φοβού τους υπερπατριώτες!
Η ισλαμοποίηση της Αγίας Σοφίας και η πρόσφατη νέα ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, επανέφεραν στο προσκήνιο τη διαρκή πληγή της χώρας μας που αποτελούν οι αποκαλούμενοι υπερπατριώτες.
Φοβού τους υπερπατριώτες!

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας