Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Φιλοσοφική αγωνία και ψυχανάλυση
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Φιλοσοφική αγωνία και ψυχανάλυση

  • A-
  • A+

Πολύ συχνά γύρω μου βρίσκομαι μεταξύ φίλων ή σπουδαστών μου που μου ζητούν να μάθουν επίμονα πού συναντιούνται και πού διαφέρουν τα όρια φιλοσοφίας και ψυχανάλυσης.

Και βέβαια πάνω απ’ όλα η βασική απορία τους είναι η εξής: Αφού η φιλοσοφία μάς βοηθά στο να νικήσουμε τους φόβους μας και να μάθουμε να ζούμε με σωφροσύνη, αφού αυτή η «τέχνη της ευτυχίας», η φιλοσοφία, όπως την ονόμασε ο Σοπενχάουερ, μπορεί να μας θεραπεύσει από τα ισχυρά άγχη μας και τις εσωτερικές διαταραχές, τότε σε τι διαφέρει από την «ψυχολογία του βάθους» όπως χαρακτήρισε την ψυχανάλυση και στοχάστηκε ο πατέρας της ψυχανάλυσης, ο Φρόιντ;

Ειδικά τα χρόνια της δεκαετίας του ’70 η εντύπωση αυτή, ότι δηλαδή φιλοσοφία και ψυχολογία σχεδόν δεν διαφέρουν σε τίποτα ως προς τη θεραπεία του άγχους, ήταν στη μόδα. Ηταν πολλοί μάλιστα που πίστεψαν ότι αυτά τα δύο ήταν ουσιαστικά ταυτόσημα και ότι η ψυχανάλυση αντικαθιστά πια τη φιλοσοφία. Και εδώ θέλω να τονίσω ότι πρόκειται για επικίνδυνη ισοπέδωση που προκαλεί επιστημονική σύγχυση.

Γιατί το ότι εξ ορισμού η φιλοσοφία είναι αναζήτηση της σοφίας, δηλαδή ένα είδος θεραπείας ζωής διά της δυναμικής ενέργειας του πνεύματος, δεν σημαίνει ότι η φιλοσοφία πρέπει να συγχέεται με όλες αυτές τις αντιλήψεις ή διάφορες σύγχρονες θεωρίες περί προσωπικής ανάπτυξης.

Το λάθος προσέγγισης βρίσκεται στο φαινομενικό γεγονός ότι και οι δύο μοιάζουν να αναζητούν μια μορφή ηρεμίας και εσωτερικής γαλήνης προσπαθώντας να ελέγξουν και να μειώσουν το άγχος. Δεν είναι όμως το ίδιο πράγμα το μεταφυσικό άγχος της φιλοσοφίας (αυτό που ο Κίρκεγκαρντ ονόμαζε αγωνία) με το ψυχολογικό άγχος.

Πρόκειται για δύο είδη τελείως διαφορετικά. Κατά τον Φρόιντ, αυτόν τον σπουδαίο κατά βάση στοχαστή του 20ού αιώνα, το άγχος εμφανίζεται από τη στιγμή που υπάρχει εκρηκτική διάσπαση και αποσπασματικοποίηση της προσωπικότητας.

Οταν εμφανίζεται, όπως λέει και ο σύγχρονος φιλόσοφος Λικ Φερί, υπάρχει εσωτερική διαμάχη μεταξύ των ανομολόγητων επιθυμιών και των ηθικών απαγορεύσεων. Κι όσο αυτή η διαφορά δεν ισορροπείται, τότε αρχίζει να λειτουργεί το άγχος. Κι εδώ ακριβώς μπαίνει ο ρόλος της ψυχανάλυσης: η προσπάθεια να επιτευχθεί ο έλεγχος ώστε το άτομο να φτάσει σε εκείνο το σημείο ικανοποίησης για ευχαρίστηση και δράση, για ικανοποίηση και πράξη.

Αν και όποτε επιτευχθεί κάτι τέτοιο και υποθέσουμε ότι ο «ασθενής» θεραπεύτηκε, που σημαίνει ότι νικήθηκε το ψυχολογικό άγχος (φοβίες ή εμμονές τέθηκαν υπό έλεγχο), άρα βρήκε την πολυπόθητη γαλήνη, και πάλι αυτό δεν σημαίνει ότι λύθηκε το φιλοσοφικό ζήτημα. Διότι η υπαρξιακή αγωνία για τον θάνατο, για την ανθρώπινη περατότητα, για τον έρωτα, τη φιλία, τον πόνο, την απώλεια αγαπημένων προσώπων δεν σταματά. Το να θεραπευτούμε από το άγχος δεν σημαίνει ότι παύουμε να έχουμε τους μεταφυσικούς φόβους μας και αγωνίες.

Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά μεταξύ ψυχανάλυσης και φιλοσοφίας: στη μορφή του άγχους. Η ψυχανάλυση ασχολείται κυρίως με το παθολογικό άγχος, αυτό των εσωτερικών μας αντιφάσεων και μαχών. Η φιλοσοφία αντιθέτως ενδιαφέρεται για το υπαρξιακό άγχος, την υπαρξιακή αγωνία, για την ανθρώπινη κατάσταση, αυτή που είναι κοινή για όλους.

Πρόκειται για τη διαρκή αγωνία του «επέκεινα» του θανάτου, που θα την έχει ο οποιοσδήποτε άνθρωπος είτε έχει «θεραπευτεί» είτε όχι. Πρόκειται για τον στοχασμό του τι είναι η ζωή, του τι είναι ο άνθρωπος, ποια η πορεία του, τι να κάνει, ποια είναι η αλήθεια. Η διαρκής αγωνία και το άγχος της απώλειας των προσφιλών μας προσώπων, είτε θεραπευτούμε είτε όχι από το παθολογικό άγχος της ψυχανάλυσης, παραμένει ως φιλοσοφική αγωνία. Και είναι αυτό ακριβώς το σημείο όπου δεν συναντιούνται και διαφέρουν ουσιαστικά φιλοσοφία και ψυχανάλυση.

* καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης, ποιητής, εικαστικός

ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι γάτες του Νταλί
Τα γατιά και τα λιωμένα ρολόγια σπάνε τον Χρόνο, ανακαλύπτουν μια περίεργη μέριμνα για τον εαυτό μας, αποδομούν όλες τις συνηχήσεις, βοηθούν σε διαύγαση, ξεκαθάρισμα, αποφυγή της αντιδραστικής κατάθλιψης, μας...
Οι γάτες του Νταλί
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αρκεί να μιλάμε για μπάλα...
Δύσκολα να παραδεχτεί κάποιος πως η σχέση αγάπης που έχει αναπτύξει με το ποδόσφαιρο δεν επικεντρώνεται πρωταρχικά στο ίδιο το άθλημα. Όμως υπάρχουν και άλλα, εξίσου τραβηχτικά και ίσως κάποιες στιγμές...
Αρκεί να μιλάμε για μπάλα...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι τρελοί της διπλανής πόρτας
Λέγεται ότι το χάσιμο κάθε μορφής έρωτα είναι μία μορφή ξενιτιάς. Ισως γι’ αυτό ο R. Barthes (1983) έγραψε στα «Αποσπάσματα Ερωτικού Λόγου»: «Το ερωτικό πάθος είναι ένα παραλήρημα, αλλά… εκείνο που είναι...
Οι τρελοί της διπλανής πόρτας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το λάθος
Για να μάθει κάποιος μαθηματικά, ένας τρόπος υπάρχει: να λύσει ασκήσεις. Ν’ αναμετρηθεί με τα θέματα, να πειραματιστεί, να στοχαστεί, να οδηγηθεί σε αδιέξοδο, να δοκιμάσει άλλο μονοπάτι, να επιμείνει, να...
Το λάθος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η καινούργια συνειδησιακή κατάσταση της Γερμανίας
Πώς καθοδηγείς έναν λαό που γαλουχήθηκε με την ιδέα της υπεροχής με τόσο οδυνηρά αποτελέσματα για την ανθρωπότητα, προκειμένου να ηγηθεί για μία ακόμη φορά της Ευρώπης, προτάσσοντας όμως άλλες αξίες και...
Η καινούργια συνειδησιακή κατάσταση της Γερμανίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το «στυλ» (*)
«Τι είναι για σένα το στυλ;» ρωτά τον Μπουκόφσκι ο δημοσιογράφος Ζαν-Φρανσουά Ντουβάλ στο βιβλίο-συνέντευξη «Buk et les Beats». «Το στυλ -απαντά- είναι το καλύτερο που μπορείς να κάνεις σε κάθε περίπτωση. Οταν...
Το «στυλ» (*)

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας