Καύσωνας, η αόρατη απειλή: 10.650 θάνατοι σε 27 ευρωπαϊκές χώρες σε μία εβδομάδα

Ο καύσωνας δεν είναι απλώς μια περίοδος υψηλών θερμοκρασιών. Είναι μια σιωπηλή κρίση δημόσιας υγείας, η οποία κάθε χρόνο αφαιρεί χιλιάδες ζωές, αφού καταγράφεται το αποτέλεσμα -π.χ. έμφραγμα, εγκεφαλικό επεισόδιο, αναπνευστική ανεπάρκεια ή νεφρική βλάβη- και όχι η αιτία, που είναι η έκθεση σε υπερβολική περιβαλλοντική θερμοκρασία (καύσωνας/θερμικό στρες). Η Ευρώπη βιώνει ήδη τις συνέπειες αυτής της νέας πραγματικότητας. Tο κύμα καύσωνα που έπληξε τη δυτική και κεντρική Ευρώπη στα τέλη Ιουνίου προκάλεσε περισσότερους από 10.650 επιπλέον θανάτους σε 27 ευρωπαϊκές χώρες μέσα σε μόλις μία εβδομάδα (στοιχεία EuroMOMO), με πάνω από το 85% των θυμάτων σε ηλικία άνω των 65 ετών, επιβεβαιώνοντας ότι η ακραία ζέστη αποτελεί πρωτίστως απειλή για τους πιο ευάλωτους.

Το ανθρώπινο σώμα λειτουργεί ιδανικά γύρω στους 37 βαθμούς Κελσίου. Όταν η εξωτερική θερμοκρασία αυξάνεται σημαντικά, ενεργοποιούνται οι φυσικοί μηχανισμοί ψύξης: διαστέλλονται τα αιμοφόρα αγγεία, αυξάνεται η εφίδρωση και επιταχύνεται η κυκλοφορία του αίματος ώστε να αποβληθεί θερμότητα.

Η διαδικασία αυτή όμως έχει κόστος. Ο οργανισμός χάνει μεγάλες ποσότητες νερού και ηλεκτρολυτών, ενώ η καρδιά αναγκάζεται να εργάζεται εντονότερα για να διατηρήσει σταθερή την κυκλοφορία του αίματος. «Σε συνθήκες παρατεταμένου καύσωνα, ολόκληρος ο οργανισμός λειτουργεί στα όριά του», σημειώνουν οι ειδικοί. Όσο μεγαλύτερη είναι η διάρκεια της θερμικής επιβάρυνσης, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα απορρύθμισης χρόνιων νοσημάτων.

Οι καρδιολόγοι χαρακτηρίζουν τον καύσωνα ως έναν από τους σημαντικότερους στρεσογόνους παράγοντες για το καρδιαγγειακό σύστημα. Η αγγειοδιαστολή μειώνει την αρτηριακή πίεση και η καρδιά αυξάνει τους παλμούς της ώστε να εξασφαλίσει επαρκή αιμάτωση των οργάνων. Παράλληλα, η αφυδάτωση μειώνει τον όγκο του αίματος και το καθιστά πιο «παχύρρευστο», αυξάνοντας τον κίνδυνο θρομβώσεων.

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου, απορρύθμιση καρδιακής ανεπάρκειας, αρρυθμίες, εγκεφαλικά επεισόδια ή υπόταση και συγκοπτικά επεισόδια. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι οι υψηλές θερμοκρασίες επιδεινώνουν σχεδόν όλα τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους και στους χρόνιους ασθενείς.

Δεν κινδυνεύει μόνο η καρδιά

Η ακραία ζέστη επηρεάζει σχεδόν κάθε όργανο. Ο εγκέφαλος είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στην αφυδάτωση. Πονοκέφαλος, σύγχυση, δυσκολία συγκέντρωσης, υπνηλία, ζάλη και λιποθυμία αποτελούν πρώιμα προειδοποιητικά σημάδια.

Οι νεφροί καταπονούνται καθώς μειώνεται η αιμάτωσή τους, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε οξεία νεφρική βλάβη, ειδικά σε άτομα με ήδη μειωμένη νεφρική λειτουργία. Παράλληλα, επιδεινώνονται χρόνια αναπνευστικά νοσήματα όπως το άσθμα και η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, ενώ αυξάνεται η επιβάρυνση των διαβητικών ασθενών λόγω διαταραχών στην ισορροπία των υγρών και της γλυκόζης.

Ευάλωτοι

Ο ΕΟΔΥ υπενθυμίζει ότι ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι ηλικιωμένοι, τα βρέφη και τα μικρά παιδιά, οι έγκυες, οι καρδιοπαθείς, οι νεφροπαθείς, οι διαβητικοί, οι ασθενείς με χρόνια αναπνευστικά νοσήματα, όσοι λαμβάνουν διουρητικά, αντιυπερτασικά ή ορισμένα ψυχιατρικά φάρμακα και οι εργαζόμενοι σε εξωτερικούς χώρους. Τα παιδιά δεν έχουν ακόμη πλήρως αναπτυγμένους μηχανισμούς θερμορύθμισης, ενώ στους ηλικιωμένους μειώνονται η αίσθηση της δίψας και η ικανότητα του οργανισμού να αποβάλλει θερμότητα.

Θερμοπληξία

Όταν η θερμοκρασία του σώματος ξεπεράσει τους 40 βαθμούς Κελσίου, ο οργανισμός παύει να μπορεί να αυτοπροστατευτεί. Η θερμοπληξία εκδηλώνεται με έντονη σύγχυση, διαταραχές συμπεριφοράς, απώλεια αισθήσεων, σπασμούς, ξηρό και ιδιαίτερα θερμό δέρμα. Πρόκειται για κατάσταση που απαιτεί άμεση νοσοκομειακή αντιμετώπιση, καθώς μπορεί να προκαλέσει πολυοργανική ανεπάρκεια μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Μεγάλη πρόκληση

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν αντιμετωπίζει πλέον τον καύσωνα ως απλό μετεωρολογικό φαινόμενο αλλά ως μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις δημόσιας υγείας του 21ου αιώνα. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι τα κύματα ακραίας ζέστης θα γίνονται ολοένα συχνότερα, μεγαλύτερης διάρκειας και εντονότερα εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.

Η προσαρμογή των πόλεων, η δημιουργία δροσερών δημόσιων χώρων, τα σχέδια έγκαιρης προειδοποίησης, η προστασία των εργαζομένων και η συστηματική παρακολούθηση των ευάλωτων πολιτών δεν αποτελούν πλέον μόνο περιβαλλοντικές πολιτικές – είναι μέτρα πρόληψης που σώζουν ζωές.

Συμβουλες

•  Πίνετε άφθονα υγρά (νερό, χυμούς).
•  Αποφύγετε κατανάλωση καφέ και αλκοόλ.
•  Αποφύγετε την απευθείας έκθεση στον ήλιο και περιορίστε τις μετακινήσεις.
•  Χρησιμοποιήστε κλιματιστικά ή ανεμιστήρα τις πιο ζεστές ώρες της ημέρας.
•  Ντυθείτε με ελαφρά, άνετα και ανοιχτόχρωμα ρούχα. Φοράτε καπέλο και γυαλιά ηλίου σε εξωτερικούς χώρους.
•  Κάντε πολλά χλιαρά ντους στη διάρκεια της ημέρας.
•  Εάν ιδρώνετε πολύ, μπορείτε να αυξήσετε την κατανάλωση άλατος (ύστερα από συμβουλή γιατρού).
•  Τρώτε μικρά και ελαφρά γεύματα, δίνοντας έμφαση στην κατανάλωση φρούτων και λαχανικών.
•  Αποφύγετε τις βαριές χειρωνακτικές εργασίες, ιδιαίτερα σε χώρους με υψηλή θερμοκρασία, άπνοια και μεγάλη υγρασία.
•  Αν πάσχετε από χρόνια νοσήματα (αναπνευστικά, καρδιαγγειακά κ.λπ.) συμβουλευτείτε τον γιατρό σας.
•  Αν έχετε νεογέννητο στο σπίτι, φροντίστε να είναι ντυμένο ελαφρά και ζητήστε οδηγίες για τη λήψη υγρών.
•  Κλείστε τα εξωτερικά παράθυρα τις πιο ζεστές ώρες της ημέρας για σκίαση και αφήνετέ τα ανοιχτά τη νύχτα.
•  Αποφύγετε όσο είναι δυνατό τη χρήση φούρνου και κουζίνας στο σπίτι.
•  Μην αφήνετε νήπια, ηλικιωμένους, κατοικίδια σε κλειστό αυτοκίνητο.
•  Για οποιαδήποτε δυσφορία ή ενόχληση, επικοινωνήστε με γιατρό.

Θερμική εξάντληση

ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ

•  δυνατός πονοκέφαλος
•  ατονία, καταβολή δυνάμεων
•  τάση για λιποθυμία
•  ωχρό, ψυχρό και υγρό δέρμα
•  πτώση της αρτηριακής πίεσης
•  ναυτία, εμετοί
•  μυϊκές κράμπες
•  ταχυκαρδία
•  μη φυσιολογική θερμοκρασία σώματος

Πρώτες Βοήθειες

Μεταφέρετε τον πάσχοντα σε δροσερό, σκιερό ή κλιματιζόμενο χώρο. Δώστε να πιει σιγά σιγά δροσερό νερό (όχι παγωμένο) – όχι αλκοολούχα ποτά, ούτε υγρά που περιέχουν καφεΐνη. Χαλαρώστε ή αφαιρέστε ρούχα. Χρησιμοποιήστε βρεγμένες με κρύο νερό πετσέτες ή σεντόνια για δροσιά και παρακολουθείτε για τυχόν αλλαγές στην κατάσταση της υγείας του

Θερμοπληξία

ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ

•  αυξημένη θερμοκρασία σώματος (>40,5 βαθμούς C)
•  ζεστό και ερυθρό δέρμα, απουσία εφίδρωσης
•  εμετοί, διάρροια
•  ταχυκαρδία
•  έντονη κεφαλαλγία
•  διαταραχές πήξης του αίματος
•  διαταραχές συμπεριφοράς, σύγχυση
•  απώλεια αισθήσεων ή κώμα

Πρώτες Βοήθειες

Απαιτείται αμέσως ιατρική βοήθεια ή διακομιδή σε νοσοκομείο.

ΠΡΟΣΟΧΗ: Μη χορηγήσετε υγρά από το στόμα, μπορείτε μόνο να χρησιμοποιήσετε ψυχρά επιθέματα ή μπάνιο σε δροσερό νερό

Αν γνωρίζετε ηλικιωμένους, παιδιά, μοναχικά άτομα, ασθενείς με χρόνια νοσήματα, φροντίστε να μη μένουν μόνοι τους τις ημέρες του καύσωνα, να λαμβάνουν επαρκείς ποσότητες υγρών και να έχουν πρόσβαση σε δροσερό/κλιματιζόμενο χώρο.

ΠΗΓΕΣ: WHO, ECDC, ΕΛΙΚΑΡ, ΕΠΕ

Υπερβάλλουσα θνησιμότητα

Mελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature Medicine υπολόγισε ότι το καλοκαίρι του 2022, που κατέγραψε θερμοκρασίες-ρεκόρ, περισσότεροι από 61.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην Ευρώπη εξαιτίας των υψηλών θερμοκρασιών. Ο μεγαλύτερος αριθμός θανάτων που σχετίζονταν με τον καύσωνα σημειώθηκε στη Νότια και τη Δυτική Ευρώπη: Ιταλία: 18.010

Ισπανία: 11.324

Γερμανία: 8.173 Γαλλία: 4.807

Ελλάδα: 3.092

Όσον αφορά τα ποσοστά θνησιμότητας προσαρμοσμένα ως προς τον πληθυσμό, η Ιταλία, η Ελλάδα, η Ισπανία και η Πορτογαλία υπέστησαν τις μεγαλύτερες απώλειες, ενώ σε όλες τις χώρες οι ηλικιωμένες γυναίκες επηρεάστηκαν δυσανάλογα.