Σι, Μαρξ και μαρξισμός

Η εικόνα του προέδρου Σι Τζινπίνγκ στο Μέγαρο του Λαού, μιλώντας για τη 200ή επέτειο της γέννησης του Καρλ Μαρξ, με το πορτρέτο του Γερμανού φιλοσόφου ανάμεσα στα κόκκινα λάβαρα, έκανε τον γύρο του κόσμου και μας πήγε δεκαετίες πίσω. Πρόκειται σίγουρα για το μοναδικό αρχηγό κράτους στον κόσμο που τίμησε έτσι, ενώπιον περίπου 3.000 ατόμων, «τον μεγαλύτερο στοχαστή στην ανθρώπινη ιστορία». Ο Σι επιβεβαίωσε την ορθότητα του μαρξισμού και κάλεσε τα μέλη του Κόμματος να διαβάσουν τα μαρξιστικά κείμενα.

Οι τιμές στη μνήμη του Γερμανού φιλοσόφου δεν σταματούν, όμως, εδώ. Δημοσιεύματα στον Τύπο, εκπομπές στην τηλεόραση, παγκόσμιο συνέδριο για το μαρξισμό στο σπουδαιότερο πανεπιστημιακό ίδρυμα της χώρας, το Πανεπιστήμιο Πεκίνου (που ο Σι επισκέφτηκε ακριβώς μια μέρα πριν το συνέδριο για τα 120 χρόνια από την ίδρυσή του), επανέκδοση των Απάντων των Μαρξ και Ενγκελς, ένα χάλκινο άγαλμα του Μαρξ που εστάλη ως δώρο στη γενέτειρά του, την πόλη Τρίερ της Γερμανίας, και εισαγωγή γερμανικών κρασιών με τη φωτογραφία του φιλοσόφου στην ετικέτα του μπουκαλιού, μαρτυρούν το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τη σκέψη του.

Η ευθυγράμμιση με τις αρχές του μαρξισμού είχε ήδη αναγγελθεί στο 19ο Εθνικό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας (ΚΚΚ), τον Οκτώβριο του 2017, και επιβεβαιώθηκε τον περασμένο Μάρτιο στη Λαϊκή Εθνοσυνέλευση. Το ΚΚΚ προχωράει στην υλοποίηση του σοσιαλισμού με κινεζικά χαρακτηριστικά, αναγνωρίζοντας τη βασική και πρωτοποριακή θέση των μαρξιστικών ιδεών.

Σύμφωνα με τον Κινέζο πρόεδρο, οι κοινωνικές αντιφάσεις έχουν περάσει από τη σύγκρουση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία στη διαλεκτική ένταση ανάμεσα «στην αυξανόμενη ανάγκη του λαού για μια καλύτερη ζωή και στη μη ισορροπημένη και ανεπαρκή ανάπτυξη». Οπως τόνισε, αυξάνονται οι ανάγκες του λαού για «δημοκρατία, κράτος δικαίου, ισονομία, δικαιοσύνη, ασφάλεια και καλύτερο περιβάλλον».

Η διατύπωση περί νέας αντίφασης εμπεριέχει την παραδοχή της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης των προηγούμενων ετών, την αναγνώριση του λαϊκού αιτήματος για καλύτερες συνθήκες ζωής και τη βούληση -και υπόσχεση- για άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων. Η Κίνα, σύμφωνα με τον Κινέζο πρόεδρο, βρίσκεται ακόμη στο πρωταρχικό στάδιο του σοσιαλισμού, κατά το οποίο θεμελιώδες καθήκον είναι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, ώστε να βελτιωθούν οι όροι της υλικής και πολιτιστικής ζωής.

Σε αυτήν την προοπτική εντάσσεται πρωτίστως η εξάλειψη της φτώχειας, με στόχο το 2020. Η επιβίωση υπήρξε, σε όλη την κινεζική ιστορία, ιδιαίτερα δυσχερής. Ενα κουπάκι ρύζι ήταν πάντα για τους Κινέζους υπόθεση ζωής. Η παραδοχή ότι δεν είχαν δείξει τη δέουσα προσοχή στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και ότι σοσιαλισμός σημαίνει εκρίζωση της φτώχειας, είχε γίνει ήδη από τον αρχιτέκτονα των οικονομικών μεταρρυθμίσεων, Ντεγκ Σιάο Πινγκ, το 1984.

Τίθενται, βεβαίως, ποικίλα ερωτήματα: η νέα αντίφαση συμβάλλει στη μελλοντική εξέλιξη της μαρξιστικής θεωρίας; πρόκειται για νέα ανάγνωσή της στο πλαίσιο των σημερινών συνθηκών και των κινεζικών ιδιομορφιών; το ενδιαφέρον για τον μαρξισμό εκφράζει την ανάγκη επιστροφής σε ρωμαλέα κείμενα που βοηθούν στην κατανόηση των τωρινών προβλημάτων και στον επαναπροσδιορισμό των στόχων; έχουμε αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων; ή μια έξυπνη πολιτική κίνηση που προσβλέπει στη συσπείρωση των μελών, αλλά και μη μελών, του Κόμματος, συσπείρωση που στοχεύει να αποδυναμώσει πιθανές αντιδράσεις;

Το μέλλον θα δείξει περί τίνος πρόκειται, ωστόσο είναι σαφές ότι καθίσταται αναγκαία μία διαρκώς ανανεούμενη νομιμοποίηση της εξουσίας. Παράλληλα, παρατηρείται μια όλο και συχνότερη προβολή προς τα έξω του «κινεζικού συμμετοχικού συστήματος» διακυβέρνησης ως εναλλακτικής λύσης στην απογοήτευση από την αποτυχία των δυτικών δημοκρατιών.

Στο προαναφερθέν συνέδριο για τον Μαρξ και τον μαρξισμό, ήταν καλεσμένος μεταξύ των άλλων ο Σαμίρ Αμίν, παλαιός μαοϊστής και σήμερα συχνός επισκέπτης της χώρας, ο οποίος κάλεσε τους Κινέζους να μην εμπορευματοποιήσουν τη γη τους, γιατί αυτό θα προκαλέσει ρήξη στην κοινωνική συνοχή, και προειδοποίησε για τις καταστροφικές συνέπειες της ενσωμάτωσής τους στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Ο Γαλλοαιγύπτιος οικονομολόγος υποστηρίζει εδώ και χρόνια ότι η μετατροπή της γης σε εμπόρευμα δεν έγινε ποτέ στην Κίνα, γι’ αυτό δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως καπιταλιστική· δεν είναι, όμως, ούτε και σοσιαλιστική, αν και υπάρχουν προοπτικές για πρόοδο προς τη σοσιαλιστική κατεύθυνση.

Ανεξάρτητα, ωστόσο, από το τι είναι η Κίνα και αν συμφωνούμε ή διαφωνούμε με ό,τι λαμβάνει χώρα εκεί, οφείλουμε να αφουγκραστούμε τι συμβαίνει στη νέα αυτή υπερδύναμη και να μη χάσουμε πολύτιμες ευκαιρίες για εμβάθυνση των σχέσεών μας και περαιτέρω συνεργασία, ιδιαίτερα στους τομείς της εκπαίδευσης και του πολιτισμού.

* αναπληρώτριας καθηγήτριας Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πεκίνου