Συχνές είναι οι συζητήσεις στις μέρες μας για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αρκετά όμως συχνές είναι και οι παρανοήσεις στο ζήτημα αυτό, ιδιαίτερα όσον αφορά τη σύγχυση και τις παρανοήσεις που υπάρχουν εντός του επικυρίαρχου πλαισίου του νεοφιλελευθερισμού και των συμβατών, ιδιαίτερα με την αγοραία αυτή ιδεολογία, δημοκρατικότατων εννοιών της ατομικής ελευθερίας, της αυτονομίας, της αυτοδιάθεσης, της αυτοέκφρασης και της αυτοπραγμάτωσης.
Για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις, οι αναφορές μου δεν θα στηριχτούν στην ηθική θεωρία των δικαιωμάτων, ως μία από τις σημαντικές κανονιστικές θεωρίες, ούτε στα οικουμενικά ανθρώπινα δικαιώματα, στα ανθρώπινα δικαιώματα ως βάση της σύγχρονης πολυπολιτισμικής μας συμβίωσης ή στη συχνά αποσιωπημένη, από την άλλη πλευρά, συνύπαρξη δικαιωμάτων και υποχρεώσεων για τους, με τον καθ’ οιονδήποτε τρόπο, βολεμένους.
Αυτό που εδώ με απασχολεί είναι οι τόσες παγίδες που επιδέξια στήνει ο κοινωνικά επικυρίαρχος, πολύπειρος και πανούργος laissez-faire καπιταλισμός, προτάσσοντας τις όντως ελκυστικές έννοιες της πλήρους και ανεξέλεγκτης (μέχρις ασυδοσίας) ελευθερίας, της αυτονομίας, της αυτοδιάθεσης, της αυτοέκφρασης και της αυτοπραγμάτωσης των ανθρώπων/καταναλωτών, πάντοτε στο πλαίσιο της ελευθεριακής (libertarian) κοινωνικο-οικονομικής και πολιτικής του θεώρησης, της σχεδόν πλήρους εκμηδένισης της κρατικής παρέμβασης και της άκρως εγωιστικής και ωφελιμιστικής του ιδεολογίας.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο καπιταλισμός της ελεύθερης αγοράς εκμεταλλεύεται κατά τον πιο πανούργο και μεταμορφωτικό τρόπο τις έννοιες της ελευθερίας, της αυτονομίας, της αυτοέκφρασης και της αυτοπραγμάτωσης του ανθρώπου.
Δεν έχουμε παρά να αναλογιστούμε τι συνέβη με τα τόσα επαναστατικά μουσικά κινήματα, ιδιαίτερα στην Αμερική του ’60 και του ’70, και με τον τρόπο που τα αφομοίωσε και τα «ανέδειξε» τελικά, και πλήρως καπιταλιστικά, η μουσική βιομηχανία της εποχής.
Μήπως λοιπόν και σήμερα, πίσω για παράδειγμα από το κίνημα unisex, πίσω από τη μοντέρνα προτροπή για ένα πανομοιότυπο ντύσιμο όλων, δεν υπάρχουν μόνο τα δίκαια αιτήματα της αυτοέκφρασης, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισότητας των φύλων, μήπως δεν υπάρχει απλά μια ανθρώπινη απαίτηση για μια νέα ενδυματολογική τάση, στενά συνδεδεμένη με τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά υπάρχει συγχρόνως, και ίσως πολύ περισσότερο, μια ακόμη νεοφιλελεύθερη παγίδα της βιομηχανίας των ρούχων και της αγοράς;
Και ενώ η παγίδα αυτή είναι καλά στημένη, κρυμμένη σε όχι εμφανείς με την πρώτη ματιά καταναλωτικούς υπολογισμούς, η κοινωνική βέβαια ισότητα και η δικαιοσύνη δεν προωθούνται τόσο με στιλιστικό, ενδυματολογικό τρόπο όσο με βασικές ηθικές θεωρήσεις και συνεχείς και βαθιές κοινωνικές παρεμβάσεις και αλλαγές.
Για να καταδείξω τη σύγχυση που υπάρχει, ακόμη και στους κόλπους της προοδευτικής (ας μου επιτραπεί εδώ η έκφραση) διανόησης, σχετικά με τις δημοκρατικότατες, για παράδειγμα, έννοιες της αυτονομίας του ανθρώπου και της ανεξαρτησίας του, θα αναφέρω την πολύ γνωστή φεμινίστρια φιλόσοφο Virginia Held που, σχολιάζοντας επιδοκιμαστικά τα βάσει ερωτηματολογίου ερευνητικά δεδομένα και τις σχετικές απόψεις της σημαντικότατης συναδέλφου της Carol Gilligan, σημειώνει: «Γενικά, το να αξιολογεί κανείς την αυτονομία και την προσωπική ανεξαρτησία πιο ψηλά από τη φροντίδα και την έγνοια για σχέσεις, αυτό θεωρείτο σαν έκφραση ανδρικής προκατάληψης» (στο Julia Driver, «Ηθική φιλοσοφία. Οι βασικές της αρχές», μετάφραση, σχόλια & επιστημονική επιμέλεια Ι. Ν. Μαρκόπουλος, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2010, σ. 212).
Αλλά και ο Καστοριάδης, για να αναφέρω ακόμη ένα παράδειγμα, αναφέρει επίσης την «εις άτοπον απαγωγή της ιδέας των δικαιωμάτων», που συχνά καλύπτει εγωιστικές εκφράσεις ανθρώπινης ελευθερίας και αυτονομίας σε ζητήματα βιοϊατρικής και ιατρικής ηθικής, όπως για παράδειγμα στις περιπτώσεις της τεχνητής γονιμοποίησης και των μεταμοσχεύσεων (Κ. Καστοριάδης, «Οι ομιλίες στην Ελλάδα», ύψιλον/βιβλία, Αθήνα 2000, σ. 169).
Στην ευρύτερη περιοχή της ιατρικής ηθικής θα μπορούσε επίσης να ενταχθεί και η άρνηση πολλών γονέων, που ασκώντας το δικαίωμα της προσωπικής τους ελευθερίας, κατά έναν πολύ επικίνδυνο για τα παιδιά και το κοινωνικό σύνολο τρόπο, δεν εμβολιάζουν, γενικώς, τα παιδιά τους αρνούμενοι να πειστούν από τα έγκυρα επιστημονικά δεδομένα.
Είναι χρήσιμο να έχουμε κατά νου ότι κύρια όπλα του άκρατου laissez-faire καπιταλισμού είναι οι παγίδες που στήνει με τον εκμηδενισμό της κρατικής παρέμβασης, που μονίμως επιδιώκει, και με τις «σειρήνες» της πλήρους ανθρώπινης ελευθερίας, αυτονομίας, αυτοδιάθεσης, αυτοέκφρασης και αυτοπραγμάτωσης, σε ένα κοινωνικο-πολιτικό και οικονομικό σύστημα, που με ληστρικό τρόπο και δίχως κανόνες και προστατευτικές παρεμβάσεις και αρχές θα στρέφει τελικά όλο και πιο καταστροφικά και αρπακτικά τις ληστρικές του διαθέσεις εναντίον όλων των καταπιεσμένων και αδυνάτων. Εναντίον τελικά όλων μας.
*καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ
