Ο κλειδοκράτορας της Λιβύης

Eίναι γεγονός πως οι σχέσεις μεταξύ της Ελλάδας και των Λίβυων αξιωματικών του στρατού έχουν ιδιαίτερο διπλωματικό και ιστορικό βάθος, καθώς η περίοδος του bromance που διατηρούσαν Ανδρέας Παπανδρέου και Μουαμάρ Καντάφι οδήγησε στη θέσπιση μιας συμφωνίας που επέτρεψε σε Λίβυους αξιωματικούς να σπουδάζουν σε ελληνικές στρατιωτικές σχολές. Μάλιστα αρκετοί από αυτούς ακόμη και σήμερα στελεχώνουν κρίσιμες θέσεις της στρατιωτικής διοίκησης και στα δύο κέντρα εξουσίας της διαιρεμένης αφρικανικής χώρας. Μπορεί βέβαια ο ίδιος ο Χαλίφα Χαφτάρ να μην έχει ιδιαίτερους δεσμούς με την Ελλάδα, καθώς την επίμαχη περίοδο δεν υπάρχουν πληροφορίες πως ολοκλήρωσε τις σπουδές του σε κάποια στρατιωτική σχολή της χώρας μας, πάρα ταύτα για ένα μεγάλο διάστημα αναμφίβολα αποτέλεσε το αγαπημένο παιδί της ελληνικής διπλωματίας μέχρι να μετατραπεί σε έναν αρνητικό γρίφο για τις ελληνικές θέσεις στην Αν. Μεσόγειο. Μάλιστα η πρόσφατη κίνηση του στρατάρχη Χαφτάρ να κηρύξει «ανεπιθύμητα» (personae non gratae) τα μέλη της ευρωπαϊκής αποστολής που επισκέφθηκαν τη Λιβύη, ερμηνεύτηκε από σοβαρούς αναλυτές ως ένα μήνυμα ισχύος προς την Κομισιόν, ότι παραμένει κυρίαρχος παίκτης στη διαχείριση του μεταναστευτικού στην Αν. Μεσόγειο.

Ποιος είναι όμως ο περιβόητος στρατάρχης που δεν φοβήθηκε να κηρύξει personae non gratae τους υψηλόβαθμους Ευρωπαίους αξιωματούχους και φέρεται να κρατάει τα κλειδιά του μεταναστευτικού αλλά και των εξελίξεων στις θαλάσσιες ζώνες στην περιοχή;

Ο Χαλίφα Μπελκασίμ Χαφτάρ Αλφερτζάνι, γεννημένος το 1943 στην Αϊντζταμπίγια της Λιβύης, αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές και αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της σύγχρονης λιβυκής πολιτικής και στρατιωτικής σκηνής. Η πορεία του από απλό αξιωματικό σε στρατάρχη και επικεφαλής του Εθνικού Στρατού της Λιβύης (LNA) είναι συνυφασμένη με τις ταραχώδεις εξελίξεις στη χώρα του.

Ο Χαφτάρ ξεκίνησε την καριέρα του το 1961, κατατάχθηκε στη στρατιωτική ακαδημία της Βεγγάζης και συμμετείχε ενεργά στο πραξικόπημα του 1969 που έφερε τον Μουαμάρ Καντάφι στην εξουσία. Στα χρόνια που ακολούθησαν, ανέλαβε σημαντικές στρατιωτικές θέσεις, πολέμησε στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ το 1973 και στον πόλεμο κατά του Τσαντ τη δεκαετία του 1980, όπου και αιχμαλωτίστηκε το 1987, γεγονός που οδήγησε σε ρήξη με τον Καντάφι. Μετά την αποφυλάκισή του, πέρασε χρόνια στην εξορία στις ΗΠΑ, όπου φέρεται να συνεργάστηκε με τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες σε προσπάθειες ανατροπής του Καντάφι.

Μετά την ανατροπή και εκτέλεση του Καντάφι το 2011, ο Χαφτάρ επέστρεψε στη Λιβύη και αναδείχθηκε ως ηγέτης του Εθνικού Στρατού που αντιμάχεται τις ισλαμιστικές πολιτοφυλακές και την κυβέρνηση της Τρίπολης. Το 2014, μονομερώς διεύρυνε τη λαϊκή εντολή του, διαλύοντας την εκλεγμένη κυβέρνηση και ξεκινώντας στρατιωτική εκστρατεία για την ανατροπή της κυβέρνησης της Τρίπολης, χαρακτηρίζοντας τους αντιπάλους του «τρομοκράτες».

Οι σχέσεις του με τη Ρωσία και την Αίγυπτο είναι στρατηγικής σημασίας. Αρχικά υποστηρίχτηκε από την Αίγυπτο και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, που του παρείχαν στρατιωτική βοήθεια, κυρίως μέσω drones. Ωστόσο, οι σχέσεις αυτές επιδεινώθηκαν, με τον Χαφτάρ να στρέφεται προς τη Ρωσία, η οποία φέρεται να του παρέχει στρατιωτική υποστήριξη, όπλα και εξοπλισμό παρακολούθησης, ενώ υπάρχουν αναφορές για παρουσία ρωσικών δυνάμεων κοντά στη Λιβύη, αν και η Ρωσία το διαψεύδει.

Η Ελλάδα έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διπλωματική υποστήριξη του Χαφτάρ, ιδίως το 2020. Τον Ιανουάριο εκείνης της χρονιάς, ο στρατάρχης πραγματοποίησε αιφνιδιαστική επίσκεψη στην Αθήνα, λίγες μέρες πριν από τη Διάσκεψη του Βερολίνου για τη Λιβύη. Η επίσκεψη αυτή ήταν σημαντική, καθώς η Ελλάδα αναζητούσε αντίβαρο στο παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο που αμφισβητούσε την ελληνική ΑΟΖ. Η Αθήνα είχε αποκλειστεί από τις διαπραγματεύσεις και η προσέγγιση με τον Χαφτάρ φάνηκε ως στρατηγική κίνηση για να ενισχύσει την επιρροή της στην περιοχή.

Ωστόσο, η σχέση αυτή δεν παρέμεινε σταθερή. Παρά την αρχική στήριξη, ο Χαφτάρ το τελευταίο διάστημα φάνηκε να απομακρύνεται από τις ελληνικές θέσεις και να αναζητά προσέγγιση με την κυβέρνηση της Τουρκίας, αναθεωρώντας τις συμμαχίες του στην περιοχή. Ο ίδιος επιδίδεται σε ένα ιδιαίτερο αραβικό παζάρι μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας κρατώντας σε εκκρεμότητα την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή. Συγκεκριμένα, ο Χαλίφα Χαφτάρ, που ελέγχει την Ανατολική Λιβύη και τη Βουλή στο Τομπρούκ, κρατά το θέμα σε εκκρεμότητα, χωρίς να το απορρίπτει αλλά ούτε και να το επικυρώνει, επιδιώκοντας οικονομική και στρατιωτική ενίσχυση από την Τουρκία. Μάλιστα δεν δίστασε να επιτεθεί πρόσφατα στην Ελλάδα για τη δημοπράτηση των θαλάσσιων οικοπέδων νοτίως της Κρήτης, ευθυγραμμίζοντας τη θέση του με αυτές της Τρίπολης και της Αγκυρας.

Είναι σαφές πως ο Χαλίφα Χαφτάρ είναι μια πολυσύνθετη προσωπικότητα, στρατιωτικός με ισχυρό πολιτικό ρόλο, που έχει διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό τις εξελίξεις στη Λιβύη τις τελευταίες δεκαετίες, με σημαντικές επιρροές από και προς τις μεγάλες δυνάμεις της περιοχής, όπως η Ρωσία, η Αίγυπτος και η Ελλάδα. Η πορεία του αντικατοπτρίζει τις περίπλοκες και συχνά αντιφατικές διεθνείς σχέσεις που χαρακτηρίζουν τη Λιβύη και την ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου.

Γιατί τoν επιλέξαμε

Η πρόσφατη απόφασή του να απελάσει από τη Βεγγάζη την υψηλόβαθμη ευρωπαϊκή αποστολή αποδεικνύει πως η ελληνική διπλωματία για λόγους εσωτερικής κατανάλωσης στηρίχτηκε ακόμη μία φορά σε μια αμφιλεγόμενη πολιτική και στρατιωτική φιγούρα, οι προθέσεις της οποίας παραμένουν άγνωστες και αστάθμητες.