Αριστείδης, ο άριστος της ζωής

Ογδόντα οκτώ χρόνια μιας συναρπαστικής ζωής και πάνω από 60 χρόνια πολιτικής, συνδικαλιστικής και δημοσιογραφικής δράσης θα χρειάζονταν ίσως ένα ολόκληρο βιβλίο και μια εκτενέστατη έρευνα, αντίστοιχη με αυτήν που ο ίδιος ο Αριστείδης Μανωλάκος είχε με τόση επιμέλεια κάνει για την καταγραφή του νεανικού και φοιτητικού κινήματος.

Ο εμβληματικός πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ, δύο φορές, το 1997-1999 και το 2001-2003, ο φοιτητής της Νομικής της δεκαετίας του 1960, πρωτεργάτης της συνεργασίας των αριστερών και δημοκρατικών φοιτητών και της πρώτης ΕΦΕΕ, ο νεαρός «Λαμπράκης», ο εξόριστος της δικτατορίας, ο διεισδυτικός πολιτικός συντάκτης και αναλυτής σειράς εφημερίδων, ο άνθρωπος που συνέβαλε στο σπάσιμο των συντεχνιακών φραγμών της συνδικαλιστικής ένωσης των δημοσιογράφων και στην υπογραφή των πρώτων αξιοπρεπών συλλογικών συμβάσεων στα ραδιοτηλεοπτικά μέσα, ο Αριστείδης, ένας άριστος της ζωής, του αγώνα, της πολιτικής και της δημοσιογραφίας, ο εκ των πρωτεργατών της συνεταιριστικής «Εφ.Συν.» είναι αδύνατο να ακτινογραφηθεί σε δύο σελίδες της εφημερίδας.

Ομως, οι έξι μαρτυρίες συντρόφων, φίλων και συνεργατών του που παραθέτουμε πιστεύουμε πως φωτίζουν έστω και αποσπασματικά την ισχυρή και βαθιά επιδραστική προσωπικότητά του. Είναι το ελάχιστο που οφείλουμε ως οικογένεια της «Εφ.Συν.», της οποίας ο Αριστείδης Μανωλάκος ήταν αναπόσπαστο μέλος.
«Εφ.Συν.»

Ο Μανωλάκος, ένας Λάκων

■ ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΠΟΥΚΑΛΑΣ δημοσιογράφος, συγγραφέας

Φίλος αγαπημένος ο Αριστείδης, πορεύεται πια προς ένα επέκεινα που ακόμα κι εμείς οι υλιστές πολύ θα θέλαμε να υπάρχει. Για να ξανασμίξουμε με ανθρώπους που δεν τους χορτάσαμε όσο ζούσαν. Και, με το πλεονέκτημα του απεριόριστου χρόνου πλέον, να ξαναπιάσουμε κουβέντες που έμειναν να εκκρεμούν. Να, για το «Χάος» του 1968 ας πούμε. Γι’ αυτό προπάντων θα ’θελα να έχω μιλήσει περισσότερο, πολύ περισσότερο, και με τον Αριστείδη και με τον Δήμο και με τον Αντώνη. Τον Δήμο Μαυρομμάτη και τον Αντώνη Καρκαγιάννη. Για κείνη τη μήτρα της εξορίας, στο Παρθένι της Λέρου· μήτρα μιας τολμηρής Αριστεράς πράγματι ελεύθερης και πράγματι βαθιά στοχαστικής, άρα πράγματι ριζικά ανανεωτικής. Που όμως δεν της έμελλε να νικήσει τα δόγματα των κατεστημένων Σαδδουκαίων.

Και στο επέκεινα, υπάρχει – δεν υπάρχει, για την Αριστερά θα θέλει να μιλάει ο Αριστείδης. Για τα κομμάτια και τα θρύψαλά της, αν βρήκαν κοινή γλώσσα κι αν πήραν να ενώνονται. Αυτός που μες στη συχνά θεατρική αυστηρότητά του ακουγόταν χωριστικός, διακονούσε στο βάθος μιαν αγαπητική ενότητα που δεν την προέβλεπαν τα ιερά κιτάπια των βλοσυρών ηγεσιών. Παράδειγμα η πολύχρωμη «Συσπείρωση Δημοσιογράφων-Δούρειος Τύπος», έμπνευσής του.

Τον πείραζα γι’ αυτήν τη φαινομένη αυστηρότητά του, δεν ήμουν ο μόνος. «Σταλινικέ μου!» – «Σταλινικός; Εγώ; Οχι, παλικάρι μου. Εγώ είμαι απλώς Μανιάτης. Ενας Λάκων».

Στο καλό, Αριστείδη μου. Μανωλάκωνά μας.

Στέλεχος από νέος

■ ΝΙΚΟΣ ΚΙΑΟΣ δημοσιογράφος, πρώην πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ

Πηγαίνουμε πίσω, στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’60. Ο Αριστείδης είναι φοιτητής της Νομικής Αθηνών και ήδη στην καθοδήγηση της Νεολαίας ΕΔΑ. Το 1961 είναι 23 ετών και μέλος του γραφείου της Σπουδάζουσας της Ν. ΕΔΑ. Η ΕΚΟΦ (Εθνική Κοινωνική Οργάνωση Φοιτητών) είναι η παράταξη της Δεξιάς, πιο ακραία από την ΕΡΕΝ (Νεολαία της ΕΡΕ του κόμματος της Δεξιάς που κυβερνά) με επιθέσεις και τραμπουκισμούς. Ελέγχει τους φοιτητικούς συλλόγους σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη (δεν υπήρχαν ανώτατες σχολές σε άλλες πόλεις).

Η Ν. ΕΔΑ με την ΟΝΕΚ (Οργάνωση Νέων της Ενώσεως Κέντρου, προκάτοχος της ΕΔΗΝ -Ελληνική Δημοκρατική Νεολαία- που τη διαδέχτηκε μετά τη νίκη της Ενωσης Κέντρου το 1964), την ΠΕΝ (Προοδευτική Ενωση Νέων, νεολαία του Κόμματος των Προοδευτικών του Σπύρου Μαρκεζίνη, με πολιτική ιδεολογία αντιδεξιά και καμία σχέση με το κόμμα), καθώς και με ανένταχτους δημοκρατικούς φοιτητές, συνεργάζονταν για να διώξουν την ΕΚΟΦ που κυριαρχούσε στις διοικήσεις των συλλόγων. Και το πέτυχαν το 1962 – πλην της Οδοντιατρικής, στην οποία ακόμα κυριαρχούσε η ΕΚΟΦ.

Ο Αριστείδης ήταν από τους πρωτεργάτες της συνεννόησης και της συνεργασίας, η οποία το 1963 οδήγησε στο Δ’ Πανσπουδαστικό Συνέδριο (το πρώτο της ΕΦΕΕ). Εξελέγη μέλος του Κεντρικού Συμβουλίου της.

Ηταν δεσπόζουσα παρουσία στον χώρο της νεολαίας, ιδιαίτερα της σπουδαστικής. Αυστηρός έως σκληρός καμιά φορά στην υπεράσπιση της άποψης και των ενεργειών του. Αυτό φάνηκε αργότερα με τη συγχώνευση της Ν. ΕΔΑ και της Δημοκρατικής Κίνησης Νέων «Γρηγόρης Λαμπράκης», στην οποία συμμετείχε, επειδή υπήρχαν αντιδράσεις στη σπουδάζουσα της νεολαίας για τη συγχώνευση, η οποία έφερε τη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη. Και σε αυτήν είχε επίσης στελεχική παρουσία, ως μέλος του προεδρείου της. Συμπορευτήκαμε και επαγγελματικά. Το 1983 που πήγα στην «Ελευθεροτυπία» ήμασταν στο ίδιο γραφείο, πολιτικοί συντάκτες, μαζί με τον Γιώργο Βότση και τον αείμνηστο Κωνσταντίνο Αγγελόπουλο. Και συνδικαλιστικά συμπορευτήκαμε, όπου κάποτε και συγκρουστήκαμε.

«Ο άνθρωπος που δεν άφηνε τίποτα στην τύχη»

■ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΡΙΜΗΣ δημοσιογράφος, συνεταιριστής «Εφ.Συν.», πρώην πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ (2011-2013)

Ηταν μέντορας πολλών μας, όσων κάναμε την αποκοτιά να εμπλακούμε στα συνδικαλιστικά του δημοσιογραφικού κλάδου, έβαλε τη σφραγίδα του στην ανασυγκρότησή του μετά τη Μεταπολίτευση, η «Συσπείρωση Δημοσιογράφων-Δούρειος Τύπος» ήταν λίγο-πολύ δικό του «παιδί», καταφέρνοντας να φέρει κοντά ενταγμένους κι ανένταχτους αριστερούς και προοδευτικούς δημοσιογράφους από όλα τα μέσα.

Υπάρχουν, ωστόσο, τρεις κατακτήσεις του κλάδου που έχουν τη σφραγίδα της αφοσίωσής του σ’ αυτόν, της ανθρωπιάς, της επιμονής του: το άνοιγμα των μητρώων της Ενωσης στους συναδέλφους των ραδιοτηλεοπτικών μέσων, η υπογραφή για πρώτη φορά το 2002 συμβάσεων με τις ενώσεις των ιδιωτικών τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών καναλιών και η σύνταξη και υπερψήφιση με κάλπη του Κώδικα Δεοντολογίας το 1998. Θυμάμαι στις αυτοσαρκαστικές συζητήσεις μας, κάποια στιγμή αναρωτηθήκαμε τι θέλει ο καθένας να γραφτεί στον τάφο του. «Για σένα είναι δεδομένο, Αριστείδη μου», είπα. «Ο άνθρωπος που δεν άφηνε τίποτε στην τύχη!»

Τα μυστικά

■ ΚΩΣΤΑΣ ΤΣΟΥΠΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

Λίγα ακόμα για τον Αριστείδη Μανωλάκο που κηδεύεται αύριο. Ηταν η δύσκολη εποχή των κυβερνήσεων Τζαννετάκη – Ζολώτα στις οποίες μετείχε ο ενιαίος Συνασπισμός της Αριστεράς. Στην περίφημη βραδινή σύσκεψη της «Ελευθεροτυπίας» υπό τον Σερ. Φυντανίδη (μετείχαν το πολιτικό ρεπορτάζ και οι επικεφαλής των τμημάτων της εφημερίδας) προέκυπταν σχεδόν πάντα αναπάντητα ερωτήματα για τις κινήσεις του Συνασπισμού, τι ήθελε ο Φλωράκης, τι σκεφτόταν ο Κύρκος, τι συνωμοτούσε ο Μητσοτάκης και πώς θα αντιμετωπιζόταν κ.ο.κ. Ο Αριστείδης ήταν τότε, λόγω της δαιμονικής του σκέψης και εμπειρίας, μέλος του Πολιτικού Γραφείου του ΣΥΝ. Ηξερε συνεπώς τα πάντα. Οταν προέκυπταν ερωτήματα απευθυνόμουν με περιπαικτική διάθεση στον Αριστείδη για να λύσει τις απορίες. Δεν απαντούσε, ένευε όμως στον παρακείμενο Νίκο Κιάο, που έκανε το ρεπορτάζ της Αριστεράς. Εις μάτην, δεν του έπαιρνες λέξη επί μήνες. Κάποιο βράδυ, όμως, ο Αριστείδης δεν κρατήθηκε. Με «έπιασε» έξω από τη σύσκεψη και φανερά εκνευρισμένος μου είπε: «Τι θέλεις δηλαδή, Κώστα, να πούμε όλα τα μυστικά του Συνασπισμού στον Φυντανίδη;». Ξαλάφρωσε και το πείραγμα σταμάτησε.

Σωκρατική γοητεία

■ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΙΜΠΟΥΡΟΠΟΥΛΟΣ

Κατάλαβα τη φοβερή δεξιότητά του της πειθούς, με μια γοητεία και μαιευτική σωκρατικού τύπου, όταν τον πρωτογνώρισα προσωπικά, πριν από τουλάχιστον 25 χρόνια, δούλευα ακόμη στην «Καθημερινή». Είχαμε γράψει και συνυπογράψει τότε μαζί με τη Χριστίνα Κοψίνη ένα αρκετά «επιθετικό» κείμενο για τη γραφειοκρατικοποίηση και κρατική εξάρτηση των συνδικάτων, αρχίζοντας από τις τριτοβάθμιες ΓΣΕΕ και ΑΔΕΔΥ και φτάνοντας στην εξοργιστικά συντεχνιακή ΕΣΗΕΑ που βάσιζε -όπως αναφέραμε στο άρθρο- την υποτιθέμενη ευημερία της σε έναν ασφαλιστικό εκβιασμό, δηλαδή την εγγραφή στην Ενωση ως προϋπόθεση για την ένταξη στο επικουρικό ασφαλιστικό μας ταμείο, τον ΕΔΟΕΑΠ, κι όχι στην ελεύθερη επιλογή των δημοσιογράφων.

Μια-δυο μέρες μετά το δημοσίευμα, σκάει μύτη στην εφημερίδα- είχε μετεγκατασταθεί στο Φάληρο πια- ο πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ Αριστείδης Μανωλάκος. Μας αναζήτησε, τη Χριστίνα και μένα. Υποθέσαμε ότι η πρόθεσή του ήταν να μας… ξεχέσει, ίσως και να διαμαρτυρηθεί στη διεύθυνση, να υπερασπιστεί τον συντεχνιακό συνδικαλισμό ή εν πάση περιπτώσει να μας πει ότι δεν έχουμε καταλάβει την περιπλοκότητα των πραγμάτων.

Αλλά όχι, ήθελε να μας συγχαρεί και να μας πει πόσο εύστοχα ήταν όσα είχαμε επισημάνει στο κείμενο, ότι θα ήθελε να τα εντάξει στο προγραμματικό πλαίσιο της παράταξής του και της ίδιας της Ενωσης με στόχο να εξελιχθεί σε ένα πραγματικό συνδικάτο Τύπου και πως ο καλύτερος τρόπος να τα επιτύχουμε είναι να έρθουμε στις συζητήσεις και ζυμώσεις που γίνονται στις συναντήσεις της «Συσπείρωσης». Η συζήτηση εξελίχθηκε άκρως ενδιαφέρουσα. Και σχεδόν αυτό έφτασε. Μας «δόλωσε» κανονικά. Χωρίς πίεση και προσπάθεια. Και σιγά σιγά τον ακολουθήσαμε. Και δεν το μετανιώσαμε. Με πολλές διαφωνίες, με έντονες συζητήσεις, με συγκλίσεις, με συνθέσεις, έγιναν αρκετά σημαντικά πράγματα στον κλάδο που είχαν το άγγιγμά του.

Ο κλάδος και η «Εφ.Συν.» του οφείλουν

■ ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΜΥΡΛΑΚΗΣ πρ. πρόεδρος του Συνεταιρισμού της «Εφ.Συν.» και πρ. διευθυντής σύνταξης της εφημερίδας

Ο Αριστείδης Μανωλάκος έφυγε μια σημαδιακή μέρα: μόλις είχαν κλείσει οι κάλπες στην ΕΣΗΕΑ, στην οποία είχε βάλει τη σφραγίδα του, και ταυτόχρονα έκλεινε και το κεφάλαιο της «Εφ.Συν.» στην Κολοκοτρώνη 8.

Με έναν καβγά ξεκίνησε η γνωριμία μας με τον Αριστείδη, τον… περασμένο αιώνα. Είχα πάει ανόρεχτα σε ένα από τα πρώτα πάρτι της «Συσπείρωσης», όπου μιλήσαμε για πρώτη φορά. Εννοείται ότι τον ήξερα, καθώς τον διάβαζα γιατί ήταν βαρύ όνομα. Ομως εκείνη την εποχή οι δημοσιογράφοι της τηλεόρασης ήμασταν εκτός ΕΣΗΕΑ και αυτή η αδικία γεννούσε οργή. Με το θράσος της νεότητας τον εγκαλούσα ως εκπρόσωπο της δημοσιογραφικής ελίτ που μας αποκλείει. Δεν ήμουν καθόλου ευγενικός αφού είχα την αίσθηση ότι συζητάω με κάποιον συμβιβασμένο γραφειοκράτη συνδικαλιστή.

Παρά τους δικούς μου «ψαλμούς», ήρεμα και αποφασιστικά επαναλάμβανε τις απόψεις του, τις οποίες θεωρούσα φτηνές δικαιολογίες και αοριστολογίες. Νόμιζα ότι πλακωθήκαμε. Λάθος! Φεύγοντας μου πρότεινε με χαμόγελο να πιούμε έναν καφέ και να τα ξαναπούμε. Οταν βρεθήκαμε, με απλά και λογικά επιχειρήματα μου αποκάλυψε έναν διαφορετικό κόσμο, ανταλλάξαμε ήρεμα απόψεις και μου υποσχέθηκε ότι αν κερδίσει η παράταξη τα πράγματα θα αλλάξουν. Και έτσι έγινε! Επί δικής του προεδρίας δρομολογήθηκε η ένταξη εκατοντάδων δημοσιογράφων στην ΕΣΗΕΑ. Αλλαξε σελίδα ο κλάδος μας.

Ηταν η αρχή μιας σχέσης αλληλοσεβασμού, με άπειρες ώρες αφηγήσεων, αναλύσεων και πολιτικών συζητήσεων, που δεν σταματούσαν ακόμα και όταν κολυμπούσαμε στη θάλασσα ή όταν έδινε τη μάχη του για τη ζωή. Ηξερε να ακούει αλλά και να διαφωνεί. Παραδόξως, τις περισσότερες φορές συμφωνούσαμε: «Βρε, για κοίτα που συμφωνώ με τον “κούτβη”», έλεγε με το υπαινικτικό του χαμόγελο.

Ο Αριστείδης απέδειξε ότι είχε όλα τα χαρακτηριστικά που διέκριναν τους έντιμους, σεμνούς και ανιδιοτελείς αγωνιστές που είχαν ζήσει ιστορικές στιγμές και είχαν περάσει τα πάνδεινα χωρίς να υποκύψουν. Διατηρούσε την ηρεμία του και ήταν σταθερά προσανατολισμένος στον στόχο του. Είχε μάθει να δουλεύει αθόρυβα και επίμονα και ήταν ανά πάσα στιγμή έτοιμος να μοιραστεί τη σοφία του και την εμπειρία του. Δεν υποτιμούσε ποτέ τον συνομιλητή του, που μπορεί να μην είχε καν γεννηθεί όταν αυτός ήταν παράνομος ή στην εξορία.

Ακούγοντάς τον έμαθα πολλά. Προσωπικά οφείλω να τον ευχαριστήσω για όλα και κυρίως που με ενέπλεξε στη συναρπαστική περιπέτεια της «Εφημερίδας των Συντακτών». Δεν συμφωνούσαμε πάντα, ωστόσο έδειχνε έμπρακτα την εμπιστοσύνη του και ήταν έτοιμος κάθε στιγμή, ως μπαρουτοκαπνισμένος Λαμπράκης και έμπειρος δημοσιογράφος, να παρέμβει και να προσφέρει. Και η «Εφ.Συν.» του οφείλει πολλά, ιδιαίτερα στα πρώτα της βήματα.

Αντί στεφάνων, ενίσχυση των Παλαιστίνιων δημοσιογράφων

Η πολιτική κηδεία του Αριστείδη Μανωλάκου (1938-2026) θα γίνει αύριο Τρίτη 17/2, στις 11.30 π.μ. στο Α’ Νεκροταφείο της Αθήνας, πριν η σορός του μεταφερθεί για καύση στη Ριτσώνα. Θα τον αποχαιρετήσουν συγγενείς, συνάδελφοι, φίλοι, σύντροφοι, συναγωνιστές, αλλά και «αντίπαλοι» των οποίων είχε κερδίσει τον απεριόριστο σεβασμό. Η οικογένεια του Αριστείδη καλεί αντί στεφάνων όσοι επιθυμούν να καταθέσουν οικονομική ενίσχυση στο Ταμείο Αλληλεγγύης στο Συνδικάτο των Παλαιστίνιων Δημοσιογράφων (PJS) στη Διεθνή Ομοσπονδία Δημοσιογράφων (ΔOΔ, IFJ). Η κατάθεση μπορεί να γίνει στην ιστοσελίδα της ΔΟΔ, στον σύνδεσμο https://www.ifj.org/safety-fund, με την ένδειξη «Solidarity PJS / IFJ» στο σχετικό πεδίο.