Με το φύλλο της «Εφ.Συν.» του Σαββατοκύριακου εγκαινιάζεται μια σειρά εκδόσεων αφιερωμένων στα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821. Τα κείμενα που περιλαμβάνονται σ’ αυτήν την πρώτη έκδοση είναι εκείνα που ο ίδιος ο Ρήγας είχε επιλέξει ως επαναστατικό μανιφέστο.
Ηταν ένα πυκνοτυπωμένο τετρασέλιδο μεγάλου σχήματος, το οποίο τυπώθηκε κρυφά μέσα σε δυο νύχτες στα τυπογραφεία των αδελφών Πούλιου στη Βιέννη τον Οκτώβριο του 1797, υπό την προσωπική επίβλεψη του συγγραφέα. Δεν έχει σωθεί ούτε ένα αντίτυπο από τα 3.000 που ετοιμάστηκαν με σκοπό να συνοδεύσουν τον Ρήγα κατά την κάθοδό του στην Ελλάδα. Μεσολάβησε η σύλληψή του στην Τεργέστη στις 19 Δεκεμβρίου 1797 και η κατάσχεση των κιβωτίων με το επαναστατικό υλικό από την αυστριακή αστυνομία.
Στο μανιφέστο περιλαμβάνονται τέσσερα κείμενα:
■ Η Επαναστατική Προκήρυξη
■ Τα Δίκαια του Ανθρώπου
■ Η Νέα Πολιτική Διοίκησις
■ Ο Θούριος
Τα κείμενα του «Συντάγματος» του Ρήγα, δηλαδή τα «Δίκαια του Ανθρώπου» και η «Νέα Πολιτική Διοίκησις», θεωρούνταν επί δεκαετίες χαμένα. Τελικά βρέθηκαν σε ένα χειρόγραφο και δημοσιεύτηκαν από τον Παναγιώτη Χιώτη στο περιοδικό «Παρθενών» (Α΄, 1871, σ. 507-512 και 545-556). Τα «Δίκαια του Ανθρώπου» και η «Νέα Πολιτική Διοίκησις» είναι εμπνευσμένα από το μετεπαναστατικό γαλλικό Σύνταγμα του 1793. Πρόκειται για την πιο ριζοσπαστική συντακτική πρόταση που είχε διατυπωθεί εκείνη την περίοδο, αφού υιοθετούσε μια σειρά ρυθμίσεων που θα μπορούσαν να θεωρηθούν εξαιρετικά επίκαιρες και προχωρημένες ακόμα και σήμερα, με αναφορά όχι μόνο στην εθνική αλλά και στην κοινωνική απελευθέρωση.
Αλλά για ποιο λόγο μιλάμε για «λογοκριμένο» μανιφέστο; Ο λόγος είναι ότι το επαναστατικό κήρυγμα του Ρήγα όχι μόνο απευθυνόταν σε όλους τους βαλκανικούς λαούς ανεξάρτητα από εθνοτική καταγωγή, γλώσσα και θρησκεία, αλλά ακόμα και στον τουρκικό πληθυσμό που τον καλούσε να ξεσηκωθεί εναντίον της δεσποτικής εξουσίας του Σουλτάνου.
Ακόμα και σήμερα είναι δύσκολο να προσαρμοστεί στο κυρίαρχο εθνικό αφήγημα για την Επανάσταση του 1821 και τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους το όραμα του Ρήγα.
Οι στίχοι του «Θούριου» ξενίζουν με την οικουμενικότητά τους:
«Σ’ Ανατολή και Δύσι και Νότον και Βοριά
για την Πατρίδα όλοι να ’χωμεν μια καρδιά·
στην πίστιν του καθένας ελεύθερος να ζη,
στην δόξαν του πολέμου να τρέξωμεν μαζί.
Βουλγάροι κι Αρβανίτες, Αρμένοι και Ρωμιοί,
αράπηδες και άσπροι, με μια κοινή ορμή,
για την Ελευθερίαν να ζώσωμεν σπαθί…»
Το κείμενο του «Θούριου» κυκλοφορούσε επί δεκαετίες ακρωτηριασμένο, αφού είχαν αφαιρεθεί οι ενοχλητικές αναφορές στην κοινή επαναστατική μοίρα Ελλήνων, Τούρκων και των άλλων βαλκανικών λαών. Εξηγεί ο ιστορικός Απόστολος Δασκαλάκης: «Χειρόγραφοί τινες συλλογαί, ανευρεθείσαι εις μονάς, περιλαμβάνουν, είναι αληθές, και κείμενα του Θουρίου, αλλ’ εντελώς παραποιημένα χάριν των περιστάσεων υπό καλογήρων, ώστε να μη δύναται να γίνη περί αυτών λόγος».
Στο κλείσιμο του κειμένου του ο Δασκαλάκης αναφέρεται στο χειρόγραφο του Θούριου που εξετάζει: «Το πλέον χαρακτηριστικόν είναι ότι περιλαμβάνει σχεδόν ανέπαφους πάντας τους στίχους, εις τους οποίους ο Ρήγας εκάλει προς επανάστασιν και τους λοιπούς λαούς ή τους Τούρκους πασάδες. Υπάρχουν δε ακόμη και οι στίχοι διά των οποίων ταυτίζεται η κατατυράννησις Χριστιανών και Τούρκων υπό του Σουλτάνου. Ως ελέχθη ανωτέρω, εις πάντα τα μεταγενέστερα χειρόγραφα και εκδόσεις, πάντες οι στίχοι αυτοί είτε παρελείφθησαν, είτε μετεβλήθησαν, ώστε ο Ρήγας να εμφανίζεται απευθυνόμενος μόνον προς τους Ελληνας και να ομιλή περί αγώνος απελευθερώσεως του ελληνικού έθνους».
Το δεύτερο αγκάθι που συναντά η παραδοσιακή ιστοριογραφία για τον Ρήγα είναι η σχέση του με τον κλήρο και κυρίως η ανάμιξη του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ στην καταδίωξή του. Σε παράρτημα της έκδοσης δημοσιεύεται μια χαρακτηριστική επιστολή του Πατριάρχη προς τον Μητροπολίτη Σμύρνης.
Το ντοκουμέντο αυτό, που έχει δημοσιευτεί μαζί με τις άλλες πατριαρχικές εγκυκλίους ήδη από το 1866, δεν μπορεί βέβαια να αμφισβητηθεί. Γι’ αυτόν τον λόγο ακόμα και σήμερα η Εκκλησία επιχειρεί να το υποβαθμίσει. Ενδεικτική είναι η ακόλουθη αποστροφή από ανακοίνωση της Ειδικής Συνοδικής Επιτροπής Πολιτιστικής Ταυτότητος της Εκκλησίας της Ελλάδος στις 27.3.2014: «Ορισμένοι διαδίδουν ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο “αφόρισε τον Ρήγα Φεραίο”. Τούτο είναι ανακριβές. Η αλήθεια είναι ότι, μετά από τις απειλές και τις φορτικές πιέσεις του Σουλτάνου, ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ απέστειλε επιστολή στον Μητροπολίτη Σμύρνης Ανθιμο, με την οποία εκφράζει σοβαρές επιφυλάξεις για το κείμενο του Ρήγα που είχε τίτλο “Νέα Πολιτική Διοίκησις”, χωρίς να απαξιώνεται η προσωπικότητα του Εθνομάρτυρος».
Στη μονογραφία που αφιέρωσε το 2004 στον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄ ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος εξετάζει αναλυτικά την αντίθεση του Πατριαρχείου με τον Ρήγα. Και, παρά το γεγονός ότι παραδέχεται πως ο Πατριάρχης «κατέβαλλε κάθε προσπάθεια να φαίνεται τουρκικώτερος των Τούρκων σ’ επαίνους, εξευτελιστικές κολακείες και διαβεβαιώσεις περί ασφαλείας και τάξεως», καταλήγει ότι ο Ρήγας υπήρξε ένας «επικίνδυνος ονειροπόλος».
Αυτό το «επικίνδυνο» όραμα του Ρήγα αναλύεται διεξοδικά στο επαναστατικό του μανιφέστο. Γι’ αυτόν τον λόγο εξακολουθούν να το παραποιούν και να το λογοκρίνουν. Αλλά γι’ αυτό αξίζει να ξαναδιαβαστεί και σήμερα.
