Ερμηνεύοντας τον Τζόις με Τζόις

Οπως ο Δάντης στο σκοτεινό Δάσος, όπως ο Θησέας στον Λαβύρινθο: έτσι περιγράφει η Τζίνα Πολίτη την εμπειρία του νεοεισερχόμενου αναγνώστη στη μυθική ναυαρχίδα του Mοντερνισμού, τον δύστροπο («κακότροπο» για τη Γουλφ) κόσμο του τζοϊσικού Ulysses/Οδυσσέα. Προφανώς δεν έχει άδικο. Οσοι αναμετρήθηκαν μαζί του, έστω και για κάποιες σελίδες ή κεφάλαια, θα θυμούνται την αίσθηση πνιγμού μπροστά στα φραστικά κύματα μισοαρθρωμένης γλώσσας και τους γλωσσικούς μαιάνδρους. Οσοι συνέχισαν, με τις δικές τους δυνάμεις ή με κάποιο από τα διαθέσιμα «βοηθήματα», μάλλον ξεπέρασαν σταδιακά τη φοβιστική μοναξιά μπροστά στις γκροτέσκες μεταπαραμορφώσεις και το αέναα επεκτεινόμενο δίκτυο παραπομπών. Οπως συμβαίνει με όλα τα βιβλία, κάποιοι έμειναν ικανοποιημένοι, κάποιοι (όπως ο Γέιτς), όχι. Κάποιοι άλλοι επιστρέφουν διαρκώς, όπως συμβαίνει μόνο με τα κλασικά, «ιερά», θα έλεγε ο Εκο, βιβλία.

Ωστόσο «δύστροπος» δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην «απόκρυφος»· γιατί ο Οδυσσέας, παρά τα περί του αντιθέτου θρυλούμενα, είναι μεν ένα όριο, αλλά όχι δα και το άβατο του Mοντερνισμού. Αντίθετα, πρόκειται, όπως λέει ο Γιώργος Αριστηνός, για ένα «λαϊκό έπος», όπου οι νεωτερικοί αφηγηματικοί τρόποι θηλυκώνουν απόλυτα με το χθαμαλό σε μια καρναβαλική αποθέωση της πιο κοινότοπης καθημερινότητας. Πώς αλλιώς; Ο Τζόις ήταν αυτός «που προίκισε για πρώτη φορά τον ασήμαντο άνθρωπο της πόλης με ηρωικό βάρος» γράφει ο Ελμαν.

Εκατό χρόνια από την έκδοση του Οδυσσέα και ανήμερα της Bloomsday (16 Ιουνίου), της μακράς ημέρας του 1904 κατά την οποία εκτυλίσσεται όλη η δράση του Οδυσσέα, ο Αρης Μαραγκόπουλος επανεκδίδει, εκ βάθρων ανανεωμένο, το Αγαπημένο Βρωμοδουβλίνο (1997), τρίτο μέρος μιας άτυπης τριλογίας (μετά το απόκρυφο Giacomo Joyce (1994, 2018) και το Ulysses: Οδηγός ανάγνωσης (1995, 2022) που λειτουργεί ως εισαγωγή στην τζοϊσική γραφή.

«Αυτό που επιδιώκω » είπε κάποτε ο Τζόις, «είναι μια πλήρη εικόνα του Δουβλίνου, ώστε, αν συνέβαινε η πόλη να εξαφανιστεί, να μπορεί να αναστηλωθεί μέσα από το βιβλίο μου». Η ευφυής υπερβολή έχει, όπως όλοι γνωρίζουμε, κάποια βάση. Ο Ελληνας μελετητής, αφιερωμένος διά βίου αναγνώστης και δεινός κολυμβητής στο τζοϊσικό αρχιπέλαγος, έβαλε ανάλογο στοίχημα.

Δεν έγραψε ωστόσο έναν ταξιδιωτικό οδηγό ακριβώς γιατί η πραγματικότητα είναι ήδη αποτυπωμένη σε οποιοδήποτε τουριστικό χάρτη, όπως έλεγε ο Θεοτοκόπουλος για το Τολέδο. Αντίθετα, ως ερμηνευτής/σχολιαστής φιλοτέχνησε με ευαισθησία και γνώση, σε 18 κεφάλαια (όσα και του μυθιστορήματος), μια εικονογραφημένη επιτομή του ιρλανδικού έπους: περιλήψεις, συμβολισμοί, χαρακτηριστικά αποσπάσματα, κίνηση των ηρώων και τοπογραφία. Δεκαοχτώ βήματα προς την κατανόηση του τζοϊσικού λόγου.

«Τα αληθινά κλειδιά για την κατανόηση του Τζόις δίδονται στον επιμελή αναγνώστη και όχι στον κάτοχο ενός εισιτηρίου της Air Lingus» λέει ο Αντονι Μπέρτζες. Δεν απέχει πολύ, αν διαβάζω σωστά, και η ερμηνευτική πρόταση του Μαραγκόπουλου: η επιμελής, επαναληπτική ανάγνωση, η «εξήγηση» του Τζόις με τον Τζόις, του Οδυσσέα με τον Οδυσσέα κατά το «Ομηρον εξ Ομήρου σαφηνίζειν». Η προοδευτική εξοικείωση με τις στροφές και τις αντιστροφές του κειμένου είναι ικανή να ξεπεράσει τα όποια νεωτερικά προσκόμματα και μπορεί να οδηγήσει όχι μόνο στην κατανόηση (ανοίγοντας και παράδρομους ερμηνείας), αλλά και στην απόλαυση! Δεν χρειάζεται να ανήκει κανείς σε καμία λέσχη μυημένων – τουναντίον…

Προφανώς υπάρχουν δυσκολίες σ’ ένα μυθιστόρημα που ο Τζόζεφ Φρανκ χρησιμοποίησε παραδειγματικά για τη θεωρία της χωρικοποίησης της φόρμας στο μοντέρνο μυθιστόρημα, όταν σημασία αποκτά η αλληλεπίδραση των σχέσεων στον ακινητοποιημένο χρόνο. Πώς θα νιώσει Δουβλινέζος ο αναγνώστης; Πώς θα ιδωθεί το Δουβλίνο ως ολότητα; Μόνο αν όλες οι σχέσεις ανάμεσα στους χαρακτήρες και όλα τα γεγονότα στις λεπτομέρειές τους εισχωρήσουν στη συνείδησή τους μπορεί να γίνει αντιληπτή η ζωή στην ολότητά της και το μυθιστόρημα ως όλον.

Είναι γνωστό ότι ο Μπόρχες είχε (ειρωνικά) στον νου του τον Τζόις όταν μιλούσε (παραβολικά) για τον υπερμνήμονα Φούνες, στον «υπερπλήρη κόσμο» του οποίου επικρατούσαν μόνο «λεπτομέρειες». Γι’ αυτό και ο δυστυχής Ιρενέο δεν ήταν καλός στη σκέψη. «Γιατί το να σκέφτεσαι», λέει ο Μπόρχες, «σημαίνει να παραμελείς (ή να ξεχνάς) τις μικροδιαφορές, να γενικεύει το μυαλό σου, να ’σαι αφαιρετικός». Και αυτό κάνει ο Μαραγκόπουλος: δουλεύει αντίστροφα στον τζοϊσικό χαόκοσμο, αφαιρεί, γενικεύει, παραμελεί τις μικροδιαφορές για να βρει την αρχική σκαλωσιά. Μετά, ο καθείς και οι δυνάμεις του.

Προφανώς δεν έχουμε όλοι τις ίδιες! Σίγουρα όμως ο Ηρακλής Λογοθέτης (δεν ξέρω αν πάσχει από αϋπνία όπως ήθελε ο Ιρλανδός) είναι ένας ιδανικός αναγνώστης του Οδυσσέα, πολύ κοντά σ’ αυτόν που φανταζόταν ο Τζόις (και εκπαιδεύει ο Μαραγκόπουλος). Τρανή απόδειξη, το πυκνό δοκίμιό του που δυσκολεύομαι ακόμα και να περιγράψω. Ως άλλος βρομοδουβλινέζος ανοίγει το ονειρικό παραπόρτι του κεφαλαίου της Κίρκης, καταδύεται (με τη βοήθεια και του Μαραγκόπουλου) στη χαώδη τοπιογραφία του νυχτερινού Δουβλίνου κι αφήνεται να χάσει τον προσανατολισμό του στον λαβύρινθο, να στροβιλιστεί στις σπείρες του κειμένου, ώσπου, συνδυαστικός και επινοητικός, ν’ ακούσει το ίδιο το κείμενο να μιλάει κατά το σολωμικό «χίλιες χιλιάδες άσματα μιλούν και κάνουν ένα».