Ο Βολταίρος (1694-1778) είναι μία από τις πνευματικές προσωπικότητες που με το έργο τους άλλαξαν τη ροή της ανθρωπότητας βγάζοντάς την από σκοτεινούς και αντιπνευματικούς καιρούς, που την ταλάνισαν επί αιώνες. Οποιες μικροαιτιάσεις μπορεί να εγείρει κανείς αυτές υποχωρούν μπροστά στην αξία αυτού του ανθρώπου και την επιρροή που είχε στην εξέλιξη των ιδεών αλλά και στη διαμόρφωση μιας πολιτικής της ισότητας και της ανεκτικότητας.
- Βολταίρος, Πραγματεία περί ανεκτικότητας
- Μετάφραση: Γιώργος Καράμπελας
- Εισαγωγή: Θανάσης Γιαλκέτσης
- Εκδόσεις «διαλέγεσθαι», σελ. 216
Το έργο του «Πραγματεία περί ανεκτικότητας» παραμένει ένα ορόσημο και εκφράζει με τον πιο δυνατό τρόπο τη σημασία του ακόμη και στις μέρες μας· μάλιστα φαντάζει απαραίτητη, σήμερα, μια εποχή που δονείται από θρησκευτικούς φανατισμούς και μισαλλοδοξίες, η ανάγνωσή του και η κατανόησή του. Ο Βολταίρος πολύ πριν από τον Μαρξ διακήρυξε ότι ο φιλόσοφος δεν αρκείται στο να να ερμηνεύσει τον κόσμο αλλά είναι υποχρεωμένος και να τον αλλάξει, είδε δηλαδή πολύ νωρίς την ανάγκη του κοινωνικού παρεμβατισμού του διανοούμενου και τη στάση που πρέπει να κρατά ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στην εξουσία και την κοινωνία.
Το βιβλίο αυτό είναι μια πολύτιμη συμβολή στην προσπάθεια να εξοριστούν ο σκοταδισμός και το μίσος που κυριαρχούν στην ανθρωπότητα και μάλιστα και στην «πολιτισμένη», όπως αυτάρεσκα αυτοαποκαλείται το προηγμένο υλικά κομμάτι της. Μας ξεστραβώνει και μας βγάζει από την ηλίθια πλάνη ότι μερικοί άνθρωποι κατέχουν την αλήθεια ενώ άλλοι όχι και άρα πρέπει οι πρώτοι να «εκπολιτίσουν» με βίαιες και βαρβαρικές μεθόδους τους δεύτερους.
Διανόηση και κοινωνικός παρεμβατισμός
Η έκδοση αυτού του βιβλίου αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα και κύρος λόγω της θαυμάσιας εισαγωγής του Θανάση Γιαλκέτση, που όχι μόνο έχει εξαντλήσει αναγνωστικά αλλά προβαίνει σε μια κρίσιμη ανασκόπηση του φαινομένου της ανεκτικότητας. Εξοχες οι παρατηρήσεις του και η αναγωγή που κάνει των ιδεών του Βολταίρου στους καιρούς μας. Μια εισαγωγή-δοκίμιο του συνεργάτη μας, απλή και κατανοητή, όπου διακρίνει κανείς το εύρος των γνώσεών του αλλά και την αγωνία του για την κατάντια του εικοστού πρώτου αιώνα.
Σημειώνει ο Θανάσης Γιαλκέτσης; «Το κορυφαίο επίτευγμα [του Βολταίρου], εκείνο που του έδωσε μια εντελώς ξεχωριστή θέση στη διανοητική επανάσταση του αιώνα του, ήταν η επινόηση ενός νέου ρόλου του ανθρώπου των γραμμάτων (…) Ο άνθρωπος των γραμμάτων δεν πρέπει να κλείνεται στον γυάλινο πύργο του, να στέκεται απόμακρα κρατώντας μεγάλες αποστάσεις από τους άλλους ανθρώπους, να αδιαφορεί για όσα συμβαίνουν δίπλα του, απορροφημένος από τους θεωρητικούς στοχασμούς του.
Ο Βολταίρος παίρνει θέση, δεν αποκρύπτει τη γνώμη του, τοποθετείται δημόσια, στρατεύεται. (…) Ο φιλόσοφος οφείλει να αντιδρά, να ασκεί κριτική ή να αγανακτεί και να εξεγείρεται. όταν βλέπει να διαπράττεται μια αδικία». Παρατηρήσεις που δεν πρέπει να διαλάθουν την προσοχή των σημερινών πνευματικών ανθρώπων, που αγάλλονται στις κρατικές πολλές φορές θέσεις που καταλαμβάνουν, ασμένως δε, αδιαφορώντας για τα προβλήματα που βασανίζουν τους φτωχούς και αδύναμους.
Παρατίθεται η «παράδοση» της ανεκτικότητας, ήδη από τον δέκατο τρίτο αιώνα: Ο Μαρσίλιος της Πάδοβα [1275-1342], ο Γουλιέλμος του Οκαμ [1287-1342], οι ουμανιστές στοχαστές Ερασμος και Τόμας Μορ, ο Καστελιόν, ο Μοντέν, ο Ζαν Μποντέν [1530-1596], ο Ούγκο Γκρότιους [1583-1645], ο Αγγλος ποιητής Τζον Μίλτον [1608-1674]. Επίσης: ο Σπινόζα και κυρίως ο Τζον Λοκ και ο Πιερ Μπελ [1647-1706], «ίσως ο πιο σημαντικός θεωρητικός της ελευθερίας της συνείδησης στη γαλλική φιλοσοφία του 17ου αιώνα». Στη συνέχεια καταγράφει την απήχηση του έργου του Βολταίρου στους νεότερους στοχαστές: Τσβετάν Τοντόροφ, Πολ Ρικέρ, Νορμπέρτο Μπόμιο, Χέρμπερτ Μαρκούζε, Μπέρναρντ Ουίλιαμς π.χ.
Υπογραμμίζει ο Θ.Γ.: «Σε έναν κόσμο στον οποίο αυξάνεται η δημογραφική πίεση και ταυτόχρονα μειώνονται ή εξαντλούνται τα διαθέσιμα υλικά των υλικών πόρων, εμείς οι κάτοικοι της αναπτυγμένης Δύσης βλέπουμε τις νησίδες της ευημερίας μας να “απειλούνται” από τις στρατιές των προσφύγων και των μεταναστών, που αναζητούν στον ήλιο μοίρα. Και η τάση που επικρατεί είναι να βλέπουμε τις μάζες αυτές των εξαθλιωμένων σαν απειλητικούς ξένους ή και σαν εχθρικούς εισβολείς».
Πολύ σημαντική είναι η θέση του απέναντι στους μισαλλόδοξους, θέση που απαιτεί πνευματική ευρυχωρία και ψυχική μεγαλοθυμία, αφού θεωρεί ότι πρέπει να δείχνουμε ανεκτικότητα απέναντί τους με την ελπίδα ότι ίσως μάθουν κάποτε και αυτοί να είναι ανεκτικοί. Γράφει στην κατακλείδα του: «Το να απαντάμε στον μισαλλόδοξο με απαγορεύσεις και διώξεις, δηλαδή με μια αντίθετη μισαλλοδοξία, ενισχύει συνήθως την αδιαλλαξία του και αποκλείει μια ενδεχόμενη μεταστροφή του. Αν αντίθετα αναγνωρίσουμε το δικαίωμά του να εκφράζεται ελεύθερα, ίσως υπάρχει μια ελπίδα να τον οδηγήσουμε να αποδεχτεί και αυτός την ανεκτικότητα».
Εδώ μας βάζει, ευτυχώς, δύσκολα και προκλητικά για όλους μας· τον κάθε έναν ξεχωριστά, τις κοινότητες, την κρατική πολιτική, τον νομικό πολιτισμό. Πώς αλλιώς; Στα δύσκολα αποδεικνύουμε την επιείκεια, τη μεγαλοσύνη και, γιατί, όχι, την αγάπη μας, τον ανθρωπισμό μας. Τέτοια έργα χρειάζεται η συγχυσμένη και πολύπαθη ελληνική [και ευρωπαϊκή και παγκόσμια] κοινωνία. Εργα με βαθιά γνώση, ειλικρινές ενδιαφέρον, ήπιο και ειρηνευτικό λόγο. Μεγάλα έργα. Σε αυτό συντελεί και η μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα· όνομα με εγγύηση.
-320x213.png)
