«Το σώμα εδώ, το πνεύμα τρέχει να γλυτώσει.
Τη ματωμένη υπογραφή του δείχνω ευθύς,
Μα διαθέτει τόσα μέσα σήμερα κανείς,
Από τον σατανά ψυχές για να σουφρώσει.
Στους νέους δεν είμαστε αρεστοί,
Αλλοτε θα ‘χα μόνος τελειώσει,
Τώρα μου χρειάζονται και βοηθοί.»
(Φάουστ, Γκέτε, στ. 11612 κ.ε.)
Με τους στίχους αυτούς ο Μεφιστοφελής έρχεται να διεκδικήσει την ψυχή του Φάουστ. Οι Λεμούριοι ανοίγουν τον τάφο και ο τυφλός πια Φάουστ νομίζει ότι οι εργάτες ανοίγουν μια διώρυγα.
Κωμικό και τραγικό ταυτόχρονα, όπως κι η ίδια η ζωή, το μεγάλο έργο του Γκέτε παραμένει ένα εμβληματικό βιβλίο της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Διάβασα την ολοκληρωμένη του μορφή που κυκλοφόρησε πρόσφατα «Φάουστ, Μια τραγωδία» από τις εκδόσεις «Κείμενα», σε εισαγωγή, μετάφραση και σχόλια του Πέτρου Μάρκαρη. Περιμέναμε καιρό αυτήν την έκδοση.
Ο Π. Μάρκαρης είναι ένας από τους πιο ουσιαστικούς μελετητές και μεταφραστές του Γκέτε. Και μας αποζημίωσε με έναν εκπληκτικό «Φάουστ» και εξαιρετικές λεπτομέρειες για τη συγγραφή του – το ελληνικό αναγνωστικό κοινό είναι πραγματικά τυχερό.
Ο μεγάλος Γερμανός, ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκέτε, ποιητής, μυθιστοριογράφος, δραματουργός και θεωρητικός της τέχνης, χαρακτηρίζει τον Φάουστ «τραγωδία». Πράγματι, από ό,τι φαίνεται στην ολοκληρωμένη του μορφή, είναι μια μεγάλης έκτασης τραγωδία, σε δύο μέρη, που χωρίζεται σε επιμέρους μικρές τραγωδίες.
Η «Τραγωδία των Λογίων», η «Τραγωδία της Μαργαρίτας», η «Τραγωδία της Ελένης», η «Τραγωδία της Ανθρωπότητας». Ο Π. Μάρκαρης σημειώνει όμως πως το κωμικό στοιχείο είναι ιδιαίτερα έντονο από την αρχή και «διεκδικεί μιαν ισοτιμία στην ανάπτυξη του έργου».
Ας ξαναθυμηθούμε την πλοκή του έργου.
Ο σατανικός Μεφιστοφελής βάζει στοίχημα με τον Θεό ότι θα καταφέρει να κερδίσει την ψυχή του σεβάσμιου Δρα Φάουστ. Ο Μεφιστοφελής κατεβαίνει στη Γη, παίρνει αρχικά τη μορφή ενός σκύλου και εμφανίζεται μπροστά στον Φάουστ. Με πολλά μαγικά τεχνάσματα ο Μεφιστοφελής πείθει τον Φάουστ ότι μπορεί να του δώσει ξανά τα νιάτα και την ομορφιά του, του τάζει όσους «θησαυρούς» θελήσει ζητώντας ως αντάλλαγμα την ψυχή του.
Ο Φάουστ συναινεί σε ένα μονοπάτι σκοτεινό και καταστροφικό. Συνοδευμένος από τον συκοφάντη μπαίνει σε καταγώγια όπου δεν θα έμπαινε ποτέ, συνομιλεί με κακά πνεύματα και παρασύρει ένα δεκαεξάχρονο κορίτσι, τη Μαργαρίτα, σε έναν έρωτα που θα την οδηγήσει σε τραγικό τέλος. Κατά τη διάρκεια αυτού του «ταξιδιού» ο Φάουστ μετανιώνει για τη συμφωνία, όμως η πορεία είναι μη αναστρέψιμη.
Ωστόσο για τον αναγνώστη η ιστορία του έργου δεν ακολουθεί μια χρονική αλληλουχία ούτε μια γραμμική ανάπτυξη. Ο Γκέτε άρχισε να το γράφει το 1772 σε ηλικία είκοσι τριών ετών και το τελείωσε το 1832 όταν ήταν ογδόντα δύο. Ο ίδιος ο συγγραφέας σε μια συζήτησή του με τον Εκερμαν στις 18 Σεπτεμβρίου του 1823 προειδοποιεί: «Φυλαχθείτε από προσωπικές μεγάλες ανακαλύψεις…».
Το εξαιρετικά περίεργο είναι πως είχε αποφασίσει να μη δημοσιευτεί ολοκληρωμένο το έργο πριν από τον θάνατό του. Στις σημειώσεις του επιμελητή της ελληνικής έκδοσης θα βρείτε σημαντικές πληροφορίες για την εξέλιξη του έργου όσο και πληροφορίες για τον συγγραφέα. Νομίζω πως αν κανείς αποφασίσει να διαβάσει τον «Φάουστ» έχει εξαιρετικό συνοδοιπόρο και σύμμαχο τον Πέτρο Μάρκαρη. Θα του εξηγήσει κάθε απορία για να προχωρήσει σε βάθος την ανάγνωση και την κατανόησή του.
Είναι σημαντικό ότι σε αυτήν τη μετάφραση διαπιστώνουμε για ακόμη μια φορά πόσο σπουδαίος ποιητής είναι ο Γκέτε. Από την αρχή του έργου, από την αρχή της «Αφιέρωσης», μας πιάνει στον μαγικό ιστό της πνεύματός του:
«Αιωρούμενες μορφές, μ’ αγγίζετε και πάλι,
Εσείς που πρώιμα ξεχώρισε η ματιά μου η θολή
Ν’ αφήσω την καρδιά μου στης φαντασίας την κραιπάλη;
Να δοκιμάσω μήπως, να σας κρατήσω εδώ στη γη;
Από νεφέλη αναδύεστε πυκνή, μεγάλη
Και φορτίο γίνεστε στους ώμους μου ασήκωτο, βαρύ…»
Ξεσηκώνει, φυσά ζωή νεανική στα γερασμένα μέλη του Δρα Φάουστ και η περιπέτεια αρχίζει. Η επιρροή του από τον Ομηρο και τους μεγάλους Ελληνες αρχαίους τραγικούς είναι εμφανής. Αναπτύσσει μαζί τους έναν ανοιχτό διάλογο σκέψης και φιλοσοφικών αναζητήσεων.
Αλλωστε δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως το 1765 ξεκίνησε σπουδές Νομικής στη Λιψία κατόπιν επιθυμίας του πατέρα του και έτσι ήρθε σε επαφή με το έντονο ελληνικό στοιχείο της πόλης. Ως φίλος των Ελλήνων και της Ελλάδας, αφιέρωσε πολλά έργα του στην Ελληνική Αρχαιότητα.
Η σύγκρουση ανάμεσα στον Θεό και τον Διάβολο, το Καλό και το Κακό, είναι μια πανάρχαια υπόθεση. Και ο «Φάουστ» είναι ένα κλασικό αριστούργημα που αναλύει σε βάθος αυτό ακριβώς το θέμα. Ο Μεφιστοφελής ψυχογραφείται με τέτοια ευκρίνεια από τον Γκέτε που κανείς άλλος συγγραφέας δεν κατάφερε να τον ξεπεράσει.
Και εξυψώνει επίσης στην τελειότητα το Καλό στο πρόσωπο της Μαργαρίτας. Στην πραγματικότητα «χειρουργεί» την ανθρώπινη ψυχή που εμπεριέχει και το καλό και το κακό σε ένα ενδοσκοπικό ταξίδι στον εαυτό. Πλησιάζει τον Νίτσε και συνδιαλέγεται μαζί του για τον «Υπεράνθρωπο».
Ο Φάουστ δεν μπορεί να γυρίσει πίσω σε αυτό που ήταν. Οι επιλογές του καθόρισαν το τέλος του. Δεν υπάρχει συγχώρεση. Και αυτή είναι η μεγάλη τραγωδία. «Αν με φτάσεις κάποτε να λαχταρώ αυτά που μου προσφέρεις, και ν’ απαρνηθώ αυτά που εγώ εκτιμώ, τότε η ψυχή μου ας είναι δική σου». Αυτή ήταν η συμφωνία του και η απόλυτη παράδοσή του στο Κακό.
Αυτό μοιάζει να είναι το μεγάλο στοίχημα και για τον σύγχρονο άνθρωπο. Το έργο μοιάζει σήμερα επίκαιρο όσο ποτέ. Αν οι ιδεολογίες έχουν καταρρεύσει, θα πρέπει να ξανανοίξει ο διάλογος για τα θεμέλια του «νέου κόσμου». Το έργο του Γκέτε, ιδιαίτερα η «Τραγωδία των Λογίων» που εμπεριέχεται μέσα στον «Φάουστ», θα αποτελεί πάντα ένα εμβληματικό λογοτεχνικό σημείο για να ξεκινήσουμε.
«Κράτα γερά ό,τι από όλα αυτά σου ‘χει απομείνει.
Το φόρεμα μην τ’ αφήνεις. Δαίμονες κιόλας
Τον ποδόγυρο τραβάνε και θα θέλαν πολύ
Στον Αδη να το πάρουν. Κράτα το γερά!»
(Φορκίδα στον Φάουστ, στ. 9945)
