Γυναίκα και γλώσσα

Η λέξη «γυναίκα» προέρχεται από το αρχαίο «γυνή», κι αυτό από τον ινδοευρωπαϊκό όρο «gwena», που σημαίνει το ίδιο ακριβώς: γυνή, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Γυνή σημαίνει τον άνθρωπο θηλυκού γένους, αλλά και τη σύζυγο, σε πολλές γλώσσες ινδοευρωπαϊκής προέλευσης. Στα αρχαία σλαβικά η γυνή είναι «zena», στα αρχαία γερμανικά «quena», στα σουηδικά «kvinna», αλλά η σημασιολογική περιπέτεια της λέξης στα αγγλικά έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, μιας και λέει πολλά για την αλληλεπίδραση κοινωνικών αντιλήψεων και γλώσσας. Λοιπόν, στα αρχαία αγγλικά, λέει το Λεξικό, υπήρχαν δύο παράλληλες ομόρριζες λέξεις με τη σημασία «γυναίκα»: cwen και cwene. Από αυτές προέκυψαν τόσο το «queen» (βασίλισσα), όσο και το «quean», που σημαίνει πόρνη…

Φαίνεται πως σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο οι άνθρωποι εν γένει, αρσενικοί, αλλά και -το χειρότερο- θηλυκοί, δυσκολεύονται να δουν τις γυναίκες ισότιμα, οπότε είτε δοξολογούν και λατρεύουν μερικές από αυτές για να δικαιώσουν την κατώτερη θέση που επιφυλάσσουν για όλες τις υπόλοιπες, είτε απλά τις θεωρούν πόρνες… Καλό παράδειγμα γι’ αυτό είναι η στιχομυθία μεταξύ του Θεόφιλου και της Κασσιανής, κατά την τελετή επιλογής νύφης: «εκ γυναικός πηγάζει τα χείρω», είχε δηλώσει, σύμφωνα με την παράδοση, ο Βυζαντινός αυτοκράτορας βλέποντάς την, με την όμορφη και έξυπνη ποιήτρια να του απαντά «και εκ γυναικός τα κρείττω», χάνοντας όμως τον θρόνο μ’ αυτή τη θαρραλέα, μέχρι θράσους, ετοιμολογία της. Για την ιστορία, το χρυσό μήλο του αυτοκράτορα το πήρε η Θεοδώρα… Η αλήθεια είναι βέβαια πως από τις γυναίκες δεν έρχονται ούτε τα καλύτερα, ούτε τα χειρότερα – είναι απολύτως ισάξιες με τους άνδρες στην παραγωγή όλων των καλών και όλων των κακών που συμβαίνουν στην ανθρωπότητα.

Αυτός ο σεξισμός που ενυπάρχει στη γλώσσα, κι όχι μόνο στη δική μας, αλλά και σε άλλες, είναι πράγματι παραστατικός όσον αφορά τη θέση της γυναίκας. Λέμε «μητρική» γλώσσα, γιατί θεωρείται αυτονόητο πως το πρώτο άτομο που θα μιλήσει στο μωρό μαθαίνοντάς του τη γλώσσα, είναι η μητέρα του. Ομως την ίδια στιγμή λέμε «πατρίδα» τη γενέτειρα ή τον τόπο καταγωγής και όχι «μητρίδα», ας πούμε. Στα αγγλικά, η λέξη «man» είναι η ίδια και για τον άνδρα και για τον άνθρωπο, κάτι που συμβαίνει και στα γαλλικά (homme) και στα ισπανικά (hombre). Η ίδια σημασιολογική σύμπτωση άνδρα και ανθρώπου ισχύει και στα ελληνικά. Η αρχαία λέξη «άνθρωπος» ετυμολογείται πιθανότατα από το «ανδρ–ωπός» (από το «ωψ», που σημαίνει πρόσωπο, όψη) με τη σημασία «αυτός που έχει ανδρική όψη, αυτό το ον που μοιάζει με άνδρα»… Ο άνδρας στα αρχαία σήμαινε γενικότερα τον άνθρωπο – ο Ομηρος είχε γράψει πως ο Δίας ήταν «πατήρ ανδρών τε θεών τε». Την ετυμολόγηση του όρου «άνθρωπος» από το «αναθρώσκω», δηλαδή αναπηδώ, τινάζομαι ψηλά, το Λεξικό τη θεωρεί παρετυμολογική και επιστημονικώς αβάσιμη…

Το πόσο ριγμένες είναι οι γυναίκες, παλαιόθεν, φαίνεται και στην έκφραση του θρησκευτικού συναισθήματος. Οχι μόνο ο Θεός, στις μονοθεϊστικές θρησκείες, είναι ασυζητητί άντρας, παρά κι η γενεαλογία του Ιησού, όπως περιγράφεται στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου, είναι σχεδόν φαιδρή: «Αβραάμ εγέννησε τον Ισαάκ, Ισαάκ εγέννησε τον Ιακώβ, Ιακώβ εγέννησε τον Ιούδαν και τους αδελφούς αυτού…», και η απαρίθμηση των ανδρών προγόνων του Χριστού πάει έτσι, σερί για σαράντα ονόματα, μέχρι τον Ιωσήφ, τον «μνήστορα» της Παναγίας, που, εδώ είναι το ωραίο, δεν ήταν καν ο πατέρας του Ιησού! Λες κι όλοι αυτοί οι σεβάσμιοι προπάτορες και πατριάρχες δεν τεκνοποιούσαν με τη συνεργασία γυναικών, αλλά κάπως διχοτομούνταν σαν τις αμοιβάδες, δημιουργώντας τον άρρενα απόγονό τους, διότι τα θήλεα τέκνα τους, εάν υπήρξαν δηλαδή, καμιά βιβλική ιστορία δεν τα αναφέρει…

Αύριο είναι η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας. Ολες και όλοι θα θυμηθούν, κατά έναν εθιμικό, επετειακό τρόπο, τους θηλυκούς ανθρώπους που αυτή τη στιγμή καταπιέζονται και υποφέρουν στα μήκη και τα πλάτη του κόσμου, μόνο και μόνο επειδή ανήκουν στο γυναικείο φύλο. Ολοι και όλες θα λένε για τις γυναίκες, που αμείβονται λιγότερο, που αδικούνται περισσότερο, που έχουν μειωμένα δικαιώματα και αυξημένες υποχρεώσεις σε σχέση με τους άντρες, που υφίστανται σεξιστικές προσβολές και διακρίσεις, που είναι αναγκασμένες να φορούν την μπούρκα, σαν να είναι περιουσιακά στοιχεία, για να μην πω οικόσιτα ζώα του αφέντη τους, που αναγκάζονται να τροφοδοτούν την παγκόσμια βιομηχανία επεξεργασίας γυναικείου κρέατος, αυτήν την τεράστια κρεατομηχανή του τράφικινγκ, που υφίστανται απίστευτης αγριότητας έθιμα, όπως είναι η κλειτοριδεκτομή. Κάποιοι μπορεί να φέρουν ως παράδειγμα εκείνη την Ιρανή δικηγόρο, που αφιέρωσε τη ζωή της στην υπεράσπιση των γυναικών του Ιράν, οι οποίες διώχθηκαν δικαστικά επειδή έβγαλαν το χιτζάμπ, τη μαντίλα τους, σε δημόσιους χώρους. Η Νασρίν Σοτουντέχ τιμωρήθηκε πέρσι με 38 χρόνια φυλακή και 148 χτυπήματα με το μαστίγιο…

Ναι, πολλά θα ειπωθούν αύριο με αφορμή τη Μέρα της Γυναίκας, και δεν θα είναι όλα ούτε ειλικρινή, ούτε χρήσιμα στην υπόθεση της ισότητας των φύλων και την εξάλειψη του σεξισμού. Θα θεωρήσουμε όλες και όλοι πως, κάνοντας ίσως μιαν ενσυναίσθητη ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατά του σεξισμού, εκπληρώσαμε το χρέος μας απέναντι στις γυναίκες, συνεχίζοντας όμως να χρησιμοποιούμε τη γλώσσα με μειωτικό γι’ αυτές τρόπο. Αυτή η Ιρανή, για παράδειγμα, έδειξε μιαν απαράμιλλη ανδρεία, θα πουν κάποιοι, χωρίς να σκεφτούν πως η γενναιότητα δεν είναι ασφαλώς μόνο μια αρετή του ανδρός (ανδρεία >ανδρείος >ανήρ)…

Οπότε η τελευταία κουβέντα επ’ αυτού ας είναι όμορφη, από μια γυναίκα. Το απόσπασμα είναι από το ποίημα της Κικής Δημουλά «Σημείο αναγνωρίσεως»:

Ολοι σε λένε κατευθείαν άγαλμα,

εγώ σε λέω γυναίκα αμέσως.

Οχι γιατί γυναίκα σε παρέδωσε

στο μάρμαρο ο γλύπτης

κι υπόσχονται οι γοφοί σου

ευγονία αγαλμάτων,

καλή σοδειά ακινησίας. Για τα δεμένα χέρια σου, που έχεις

όσους πολλούς αιώνες σε γνωρίζω,

σε λέω γυναίκα. Σε λέω γυναίκα

γιατ’ είσ’ αιχμάλωτη.