Χρονικό επιβίωσης

Ο Πρίμο Λέβι, που γεννήθηκε στο Τορίνο το 1919 από γονείς εβραϊκής καταγωγής, δεν είναι συγγραφέας ενός μόνο βιβλίου. Το παρόν αμιγώς αυτοβιογραφικό αφήγημα, γραμμένο από τον Δεκέμβριο του 1961 έως τον Νοέμβριο του 1962, συνιστά την αναπόφευκτη, θεματικά απαραίτητη συνέχεια του πασίγνωστου, εμβληματικού του έργου Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος (1947, Εκδ. Αγρα, 2009). Σημειώνω ότι η λέξη «ανακωχή» απαντά μία φορά και συγκεκριμένα στον καθ’ όλα αξιομνημόνευτο επίλογο του βιβλίου. Εκεί συνοψίζεται, με υποδειγματική μάλιστα ρηματική συνέπεια, η ψυχοσωματική συνθήκη όλων εκείνων, οι οποίοι κατάφεραν όχι μόνο εν τέλει να επιζήσουν, αλλά και να επανέλθουν σώοι στις πατρίδες τους, αφήνοντας πίσω τους τα τερατώδη στρατόπεδα της συλλογικής εξόντωσης. Τα τόσο συστηματικά οργανωμένα από τις ειδικές χιτλερικές αποστολές. Παραθέτω για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής τα εξής ενδεικτικά στοιχεία της προκείμενης κειμενικής ταυτότητας: «Νιώθαμε γέροι, με αιώνες ζωής στην πλάτη μας, καταπιεσμένοι από μια χρονιά φριχτών αναμνήσεων, αδειασμένοι και ανήμποροι. Οι μήνες που είχαν μόλις περάσει, όσο σκληροί κι αν ήταν, μήνες περιπλάνησης στο περιθώριο του πολιτισμού, μας φαίνονταν τώρα μια ανακωχή, μια παρένθεση με απεριόριστες δυνατότητες, ένα θεόσταλτο, αλλά ανεπανάληπτο δώρο της μοίρας» (σελ. 287).

Συγκρατώ τα κυριότερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της διηγητικής πολιτικής:

α) η παράθεση των δεδομένων της ζωής είναι απαλλαγμένη από κάθε είδους συναισθηματισμό· β) ο εμφανώς μεθοδικός ρεαλισμός αφήνει ορισμένα περιθώρια αυτοελεγχόμενων λυρικών περιγραφών· γ) η ανθρωπιστική συμπεριφορά παραμένει ύπατη πολιτισμική αξία, στους αντίποδες ακριβώς της απροκάλυπτης βαρβαρότητας των Ες Ες· δ) η διδασκαλία του βιβλικού Εκκλησιαστή επανέρχεται την κατάλληλη στιγμή της ασθματικής εξομολόγησης των ανελέητων δοκιμασιών (σελ. 279)· ε) η περιώνυμη αρχή homo homini lupus, ήτοι «ο άνθρωπος για τον άνθρωπο είναι λύκος», την οποία τόσο συχνά ανέφερε στα συγγράμματά του ο μονήρης της Δρέσδης και της Φρανκφούρτης Αρτουρ Σοπενάουερ, εντοπίζεται σε αρκετές πτυχές των συναφών, παρένθετων αναφορών και αυτοαναφορών (π.χ. σελ. 66)· στ) το φετίχ της υπαρξιακής αυτοπραγμάτωσης παραμένει πεισματικά ακμαίο· ζ) η γραφή επιζητεί την πλήρη, ει δυνατόν, πρόσληψή της στο όνομα της δικαιοσύνης· η) το πέρασμα από το καταλυτικό, το ατομικό δράμα στο σαφώς ευρύτερο, στο καθολικό πάθος τελείται πάντα με τη συνειδητή οικονομία των εκφραστικών μέσων· θ) η εικονοποιία είναι αποφασιστικά η εικονοποιία του τραγικού στην απόλυτη, στην οριακή μάλιστα μορφή του· ι) οι διαδοχικοί αφορισμοί και τα πορίσματα του αναστοχαστικού βίου πείθουν εύκολα τον αναγνώστη για την εξόφθαλμη βιωματική αλήθεια τους, όντας άρρηκτα συνδεδεμένοι πάντα με την εξ αντικειμένου αιμάσσουσα πραγματικότητα· ια) το συγκινησιακό γεγονός γίνεται προσιτό και λειτουργικό κάθε φορά μέσα από τη δόκιμη αισθητική προσομοίωση· ιβ) η κατάφαση στη ζωή διατηρείται τόσο αλώβητη, όσο και ασίγαστη, παρά την περιρρέουσα, εμμανή φάση θανάτου και ιγ) η συγκεκριμένη χωροχρονική συνισταμένη αποδίδεται με παραδειγματικά αποκρυσταλλωμένη αμεσότητα κατάθεσης, όπως φέρ’ ειπείν συμβαίνει εδώ: «το βαρύ, απειλητικό αίσθημα ενός κακού, ανεπανόρθωτου και οριστικού, που ήταν παντού παρόν, φωλιασμένο σαν γάγγραινα στα σωθικά της Ευρώπης και του κόσμου, σπορά μελλοντικών δεινών» (σελ. 280).

Η μετάβαση από τους χώρους εξόντωσης στο γενέθλιο Τορίνο με βραδυκίνητα, έτοιμα να διαλυθούν τρένα διαρκεί τριάντα πέντε βασανιστικά μερόνυχτα. Διασχίζοντας την ερειπωμένη ευρωπαϊκή ενδοχώρα πάνω σε σχεδόν διαλυμένες ράγες, ο αφηγητής προσπαθεί να διατηρήσει ανέπαφο το τιμαλφές όραμα. Προσβλέπει δηλαδή στην ανάκτηση ενός περιορισμένου έστω ευ ζην, προκειμένου να ανανεώσει σχεδόν από το μηδέν το ίδιο του το είναι. Η αναιμική ελπίδα συνιστά τον πλέον αφοσιωμένο σύντροφό του. Γνωρίζει βέβαια ότι δεν πρόκειται ποτέ να ακυρωθεί στην πράξη ο εφιάλτης του Ολοκαυτώματος, από το οποίο διέφυγε σημειωτέον την τελευταία στιγμή εντελώς συμπτωματικά. Γι’ αυτό και το τρίχρονο παιδί που γεννήθηκε στο Αουσβιτς, αγνώστου πατρός, άλαλο και ανήμπορο, αναμφίβολα θα συνεχίσει να συζεί, αβοήθητο πάντα, πολύ βαθιά μέσα του. Ετσι, η πολυπόθητη επιστροφή στη γενέτειρα Ιταλία φαίνεται να μην αποτελεί την ανέκκλητη κάθαρση.

Από τις κρίσεις, οι οποίες προ πολλού προηγήθηκαν στο ευρύτερο πλαίσιο των αξιολογήσεων αξίζει, θαρρώ, να μεταφέρω για ευνόητους λόγους εκείνη του Ιταλο Καλβίνο: «Η Ανακωχή, το βιβλίο της παλιννόστησης, η Οδύσσεια της Ευρώπης ανάμεσα στον πόλεμο και στην ειρήνη […] είναι μια πολυτάραχη, πολύχρωμη ιστορία μιας άνοιξης ελευθερίας, στην οποία δεν ελπίζουμε πια». Επισημαίνω ότι η Ανακωχή, σε άρτια ομολογουμένως μεταφορά στα ελληνικά, είναι πλαισιωμένη από ένα διαφωτιστικό επίμετρο είκοσι σελίδων. Εκεί προσφέρεται μια τεκμηριωμένη ανάλυση της σημαίνουσας προσφοράς του Πρίμο Λέβι στον τομέα της τέχνης του πεζού λόγου, σε μια ιδιαίτερα αναβαθμισμένη, απαιτητική εκδοχή της.