Ρευστό κεντρο-ευρωπαϊκό μωσαϊκό

Franz Werfel | Ο άνθρωπος που νίκησε τον θάνατο | Mετάφραση: Απόστολος Στραγαλινός | Σελ. 104 | Κριτική, 2026

Ο Φραντς Βέρφελ γεννήθηκε το 1890 στην Πράγα, σε μια εύπορη οικογένεια αφομοιωμένων Εβραίων. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του συνδέθηκε με τον λεγόμενο Κύκλο της Πράγας και ανέπτυξε σχέσεις με προσωπικότητες όπως ο Βίλι Χάας, ο Φραντς Κάφκα και ο Μαξ Μπροντ. Στο πλαίσιο αυτό δέχθηκε την επίδραση του εξπρεσιονισμού, του κυρίαρχου καλλιτεχνικού ρεύματος της εποχής. Αν και έγινε ευρύτερα γνωστός ως μυθιστοριογράφος, ασχολήθηκε επίσης με την ποίηση και το θέατρο, δίχως όμως αυτά τα έργα να γνωρίσουν σημαντική απήχηση. Πέθανε το 1945 στο Λος Αντζελες. Το σημαντικότερο ίσως έργο του είναι το μυθιστόρημα Οι σαράντα μέρες του Μούζα Νταγκ, όπου καταγράφεται λογοτεχνικά και καταγγέλλεται η γενοκτονία των Αρμενίων, προσδίδοντας στο έργο έντονη ιστορική και ηθική διάσταση.

Στη νουβέλα Ο άνθρωπος που νίκησε τον θάνατο (1927, Der Tod des Kleinbürgers) ο Βέρφελ αποτυπώνει τη ζοφερή πραγματικότητα της μεσοπολεμικής Αυστρίας. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από βαθιές πολιτικές και οικονομικές αναταράξεις, με τον υπερπληθωρισμό να οδηγεί σε ραγδαία απαξίωση των αποταμιεύσεων και σε γενικευμένη φτώχεια. Ο,τι είχε αποκτηθεί με κόπο χάνει την αξία του, πλήττοντας όχι μόνο τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα αλλά και ανθρώπους που στο παρελθόν κατείχαν αξιοσέβαστες θέσεις: «Και μάλιστα άνθρωποι που κάποτε στέκονταν πολύ πιο ψηλά… στην κοινωνική κλίμακα: υπάλληλοι της γενικής διοίκησης και ταγματάρχες! Πώς να συλλάβει κανείς τις ανατροπές των τελευταίων χρόνων;». Κυριαρχεί ένα κλίμα ανασφάλειας, όπου οι βεβαιότητες του παρελθόντος καταρρέουν και οι άνθρωποι αδυνατούν να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα.

Κεντρικός ήρωας είναι ο Καρλ Φιάλα, ένας μικροαστός που προσπαθεί απεγνωσμένα να εξασφαλίσει την επιβίωση της οικογένειάς του: της συζύγου του και του επιληπτικού γιου τους. Ο φόβος της απόλυτης εξαθλίωσης τον παρακινεί να αναζητήσει λύσεις που θα προστατεύσουν τους οικείους του σε περίπτωση θανάτου του. Επενδύει, έτσι, τις τελευταίες του οικονομίες σε ένα ασφαλιστικό συμβόλαιο, το οποίο προβλέπει σημαντική αποζημίωση, υπό την προϋπόθεση ότι θα πεθάνει μετά τη συμπλήρωση των εξήντα πέντε ετών. Ωστόσο, η κατάσταση παίρνει δραματική τροπή όταν, λίγους μήνες πριν φτάσει σε αυτή την ηλικία, αρρωσταίνει σοβαρά. Νοσηλευόμενος πλέον, δίνει έναν οδυνηρά βασανιστικό αγώνα να παραμείνει στη ζωή για όσο χρειάζεται ώστε να εξασφαλίσει την οικονομική σωτηρία της οικογένειάς του.

Η αφήγηση είναι τριτοπρόσωπη με εσωτερική εστίαση και εκτυλίσσεται στη Βιέννη του Μεσοπολέμου, καλύπτοντας μια σύντομη χρονική περίοδο λίγων μηνών. Η γλώσσα είναι λόγια και διατηρεί έναν σοβαρό τόνο, ο οποίος όμως χρωματίζεται κατά καιρούς από αδιόρατες πινελιές ειρωνείας. Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν στο έργο οι φωτογραφίες, που λειτουργούν ως φορείς μνήμης και αξιοπρέπειας. Οι Φιάλα «είχαν πάντα την ανάγκην να αποτυπώνουν σε εικόνες τις επίσημες στιγμές της ζωής τους. Στην ύπαρξή τους η φωτογραφική τέχνη επιτελεί έναν υψηλό σκοπό». Οι χαρακτήρες του έργου προσπαθούν μέσα από αυτές να διατηρήσουν ζωντανές τις αναμνήσεις καλύτερων εποχών. Ο Φιάλα βρίσκει παρηγοριά σε μια ομαδική φωτογραφία, όπου απαθανατίζεται την ημέρα της πρόωρης συνταξιοδότησής του και απεικονίζεται με όλα τα «σύμβολα του κύρους» ενός θυρωρού σε δημόσια υπηρεσία, πράγμα που τον κάνει να φαντάζεται τον εαυτό του, με κωμική αφέλεια, ως μια άλλη εκδοχή του «πανίσχυρου προσώπου, που κυβερνούσε την αυτοκρατορία». Οι φωτογραφίες αυτές αποκαλύπτουν τη διάσταση ανάμεσα στην επιθυμητή αυτοεικόνα και την πραγματικότητα.

Ο Βέρφελ αναδεικνύει στο έργο του τις αντιφάσεις της νεωτερικότητας, τις ιδεολογικές συγκρούσεις της εποχής του, αλλά και τον διάχυτο αντισημιτισμό της αυστριακής κοινωνίας. Παρουσιάζει έναν κόσμο όπου οι παλαιές αξίες καταρρέουν, ενώ οι νέες δεν έχουν ακόμη σταθεροποιηθεί, δημιουργώντας ένα κλίμα σύγχυσης και αβεβαιότητας. Παράλληλα, ασκεί κριτική στον ορθολογισμό, επισημαίνοντας τα όριά του, ενώ δεν αποφεύγει να θίξει με τόλμη και τις αντιφάσεις της θρησκευτικής πίστης. Το έργο του συνδυάζει την αφηγηματική ένταση με μια βαθύτερη υπαρξιακή και φιλοσοφική προβληματική, προσφέροντας μια διεισδυτική ματιά στην ανθρώπινη κατάσταση.