Επί χρόνια τώρα στην ελληνική πολιτική κοινωνία η δημόσια σφαίρα (öffentlichkeit) κατακλύζεται από ειδήσεις που αναφέρονται στις παθογένειες του ελληνικού οικονομικού συστήματος. Τέτοιες παθογένειες είναι η αισχροκέρδεια, η φοροδιαφυγή, η απόκρυψη εισοδημάτων και γενικότερα ό,τι ονομάζουμε παραοικονομία. Το τελευταίο όμως διάστημα η διαφθορά στην κυριολεξία «χτύπησε κόκκινο»! Απαριθμώ μόνον τρεις περιπτώσεις που έχουν πέσει στην αντίληψή μου: η περιώνυμη «μαφία της Κρήτης», το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ και το δίκτυο παράνομης διακίνησης καυσίμων. Ας περιορισθούμε σ’ αυτές τις τρεις πρόσφατες περιπτώσεις κοινωνικής και πολιτικής διαφθοράς για να μπορέσουμε να ανασυγκροτήσουμε στο επίπεδο της πολιτικής συνείδησης τι ακριβώς συμβαίνει στον τόπο μας.
Δυστυχώς η ειδησεογραφική κάλυψη των περιπτώσεων της κοινωνικής και πολιτικής διαφθοράς στην κοινωνία μας δεν έχει καμιά συνειδησιακή απόχρωση. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει πως, ενώ καταγράφονται τα αντικειμενικά συμβάντα των περιπτώσεων διαφθοράς, δεν «κατασκευάζεται» τελικά ένα «μετα-επίπεδο» πολιτικής ανασυγκρότησης του φαινομένου. Στη δημόσια σφαίρα οι πολιτικοί αναλυτές και οι ειδικοί επιστήμονες εκθέτουν τις απόψεις τους και αναπτύσσουν τα επιχειρήματά τους, αλλά τελικά ως πολιτική κοινωνία εδώ και πενήντα χρόνια (1975-2025), στα χρόνια της μεταπολίτευσης, ανακυκλώνουμε τις ίδιες μεθόδους αντιμετώπισης του πολιτικού φαινομένου της διαφθοράς.
Δεν είμαι ειδικός επιστήμων για τα ζητήματα της παρα-οικονομίας. Από τη δική μου θεωρητικο-πολιτική θέση (του πολιτικού φιλοσόφου) θα διατυπώσω την άποψή μου. Υποστηρίζω λοιπόν ότι η παρα-οικονομία και η διαφθορά δεν είναι επιφανειακά και εντελώς συμπτωματικά φαινόμενα στην ελληνική πολιτική κοινωνία. Αντιθέτως είναι δομικά και λειτουργικά στοιχεία του ελληνικού οικονομικού συστήματος. Σε κάθε σύγχρονη, δημοκρατικώς συγκροτούμενη πολιτική κοινωνία (δυστυχώς τέτοιου τύπου κοινωνία δεν είναι η Ελλάδα), οι πολίτες και οι πολιτικοί συνεννοούνται στο πλαίσιο της κοινοβουλευτικής αντιπροσώπευσης να αποφασίζουν και να πράττουν ως έλλογα όντα. Δηλαδή οι αποφάσεις και οι πράξεις τους να ελέγχονται με κριτήρια που ανάγονται στην οργάνωση του ορθολογικού βίου του ανθρώπου. Με άλλα λόγια η ελληνική πολιτική κοινωνία αδυνατεί να υπερβεί το παραδοσιακό οθωμανικό πολιτικό παρελθόν της. Παραμένει και θα εξακολουθεί να παραμένει «έγκλειστη» σ’ αυτή την παράδοση του πελατειακού συστήματος και της εξαπάτησης του συμπολίτη.
Στις μέρες μας, στις τρεις πρώτες δεκαετίες του εικοστού πρώτου αιώνα, η Ελλάδα πασχίζει (και ομολογουμένως οι προσπάθειές της είναι αξιέπαινες) να καταστεί σύγχρονη πολιτική κοινωνία! Αλλά το ιστορικό παρελθόν της και η κατασκευή του νεοελληνικού κράτους είναι αξεπέραστα συνειδησιακά εμπόδια. Τα φαινόμενα της παρα-οικονομίας και της διαφθοράς δεν είναι «τεχνοκρατική υπόθεση» διόρθωσης παρα-οικονομικών και παρα-πολιτικών δραστηριοτήτων. Είναι υπόθεση πολιτικής συνείδησης. Δηλαδή υποστηρίζω ότι εάν δεν αλλάξει ριζικά το υφιστάμενο πολιτικό σύστημα δεν υπάρχει μέλλον για την Ελλάδα. Αλλά η αλλαγή του πολιτικού στοιχείου θα επιτευχθεί εάν και μόνον αλλάξουμε ως κοινωνία στο επίπεδο της συνείδησης και των νοοτροπιών.
Μπορεί η προτεινόμενη αναγωγική κλίμακα λύτρωσης από τις παθογένειες της παρα-οικονομίας να φαντάζει με μια «ξύλινη ανεμόσκαλα», αλλά τελικά είναι ο «πολιτικός μονόδρομος» για να σωθεί η Ελλάδα. Επισημαίνω πως η κλίμακα είναι η εξής: εμπειρικά συμβάντα διαφθοράς – επίλυση των προβλημάτων μέσω των θεσμών – ριζική αλλαγή του πολιτικού συστήματος – αλλαγή συνείδησης και νοοτροπίας για να επιβιώνουμε στον νέο κόσμο που γεννιέται. Κάθε βαθμίδα της κλίμακας αντιστοιχεί με μακρά περίοδο ιστορικής εξέλιξης της κοινωνίας μας. Ελπίζω μέχρι το έτος 2050 να έχουμε κάνει κάποια στοιχειώδη αποφασιστικά βήματα κοινωνικής και πολιτικής αυτογνωσίας.
*Πολιτικός φιλόσοφος
