Οπως έδειξαν οι πρόσφατες εκλογές, η καπιταλιστική ιδεολογία και ο βιοπολιτικός έλεγχος της συμπεριφοράς έχουν αιχμαλωτίσει τη λαϊκή φαντασία και καθορίζουν συνειδητές και ασυνείδητες επιθυμίες. Δεν αρκεί επομένως να καταδικάζουμε τον ατομικισμό, τον καταναλωτισμό ή τη δεξιά ιδεολογία μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Δεν έχει υπάρξει επιτυχημένη ιδεολογία που να μην ανταποκρίνεται και ικανοποιεί κάποιες επιθυμίες και ανάγκες.
Η Δεξιά, πέρα από τη σκληρή ταξική της μεροληψία, υιοθετεί πολιτικές και ιδεολογικές θέσεις που φαίνεται να προωθούν τα γενικότερα λαϊκά συμφέροντα. Η ταξική συνείδηση δεν μπορεί εύκολα να διαχωριστεί από την κυρίαρχη ιδεολογία. Η ταξική μολύνεται από την κυρίαρχη συνείδηση. Οπως υποστήριξε ο Γκράμσι, «οι μάζες διαθέτουν δύο ανταγωνιστικές συνειδήσεις –μία που αναπτύχθηκε οργανικά από τη δραστηριότητά τους και μία άλλη που κληρονομήθηκε από την κυρίαρχη ιδεολογία».
Σήμερα η θεωρία της ιδεολογίας πρέπει να εμπλουτιστεί από την ψυχανάλυση και την έννοια της «φαντασιακής τάξης», κρίσιμη προσθήκη στην κριτική της ιδεολογίας και την αναζήτηση της ηγεμονίας. Η Αριστερά έχει αγνοήσει τη συμβολή της ψυχικής οικονομίας στην ιδεολογική ηγεμονία και αυτός είναι ένας λόγος για τις πρόσφατες ήττες της αλλά και τη δυσκολία ανάλυσης των συντριπτικών εκλογικών αποτελεσμάτων. Πρέπει να λάβουμε υπόψη τον τρόπο με τον οποίο ο νεοφιλελευθερισμός διαποτίζει την κοινωνία, ακόμη και τμήματα της Αριστεράς, απευθυνόμενος στην ανθρώπινη ψυχολογία. Ετσι θα κατανοήσουμε τις λαϊκές επιθυμίες και θα τις οδηγήσουμε προς μια διαφορετική κατεύθυνση.
Το «φαντασιακό» αντισταθμίζει την «έλλειψη», τη φροϊδική δυσφορία που είναι κομμάτι της ζωής. Ολοι μας έχουμε γνωρίσει μεγάλες και μικρότερες, καθημερινές και πιο μόνιμες αποτυχίες και ματαιώσεις. Η φαντασιακή τάξη μάς αποζημιώνει. Δημιουργεί την εικόνα ενός ιδανικού «εγώ», ενός άξιου και επιτυχημένου εαυτού που, παρότι φανταστικός και εικονικός, δίνει συνοχή στη ζωή μας. Η συλλογική φαντασία παράλληλα παρουσιάζει την ιστορία μας ένδοξη, το παρόν μας ελπιδοφόρο, το μέλλον λαμπρό –παρότι ξέρουμε ότι δεν είναι έτσι. Κεντρικός στόχος της ηγεμονίας είναι να συνδέσει την ατομική ψυχική οικονομία, τις επιθυμίες και ανάγκες του καθενός με την κυρίαρχη συλλογική φαντασία.
Αλήθεια, ιδέες, αξίες
Η φαντασιακή τάξη περιλαμβάνει περιγραφικά, ιδεολογικά και κανονιστικά στοιχεία –γεγονότα, ιδέες και αξίες. Τα γεγονότα μπορούν να αποδειχθούν ή να απορριφθούν, να επιβεβαιωθούν ή να διαψευστούν. Υπάρχει το φαινόμενο του θερμοκηπίου; Εχουμε κλιματική κρίση; Βοηθάει ο εμβολιασμός στην αποτροπή της ασθένειας, πιο πρόσφατα του Covid-19; Εχουμε εδώ πραγματολογικούς ισχυρισμούς με αξιώσεις αλήθειας. Οι ισχυρισμοί περί αλήθειας, με τον υποτιθέμενο αδιάσειστο χαρακτήρα τους, έχουν αυξημένη αξία. Γι’ αυτό οι ακροδεξιοί και οι συνωμοσιολόγοι διασπείρουν «fake news».
Υποστηρίζουν ότι οι αιρετικές απόψεις τους έχουν επιστημονικό χαρακτήρα γιατί τις αποδέχονται επιστήμονες. Αλλά υπάρχει διαφορά μεταξύ της επιστημονικής αλήθειας και των απόψεων κάποιων επιστημόνων. Η κρατούσα άποψη κρίνεται μέσα από τους γενικά αποδεκτούς μεθόδους επιστημονικής επιβεβαίωσης. Παραμένει πάντα προσωρινή και μπορεί να αντικατασταθεί από άλλες που ακολουθούν τις ίδιες μεθόδους. Μπορεί κάποιοι επιστήμονες να υποστηρίζουν τα αντίθετα. Αλλά αν δεν περνούν από τη βάσανο της επιβεβαίωσης είναι λαθεμένες προσωπικές απόψεις. Η ιδιότητα του επιστήμονα δεν εγγυάται την ορθότητα των απόψεων. Μόνο η διαδικασία απόδειξης το κάνει.
Μετά έχουμε τα ιδεολογικά στοιχεία της φαντασιακής τάξης. Εδώ οι αντίθετες απόψεις παίρνουν συνήθως τον χαρακτήρα αξιακού διλήμματος. Χαμηλότεροι φόροι ή καλύτερα σχολεία και νοσοκομεία; Αποτελεί η οικονομική ανάπτυξη την πιο σημαντική επιδίωξη ανεξάρτητα από τις αρνητική επιρροή της στο περιβάλλον; Πρέπει η απαραίτητη προστασία των συνόρων να οδηγεί στον θάνατο προσφύγων; Εδώ μπαίνουμε στη μάχη των ιδεών.
Οι ιδέες έχουν σαφή ιδεολογικό -αριστερό ή δεξιό- χαρακτήρα. Δεν υπάρχουν κεντρώες ιδέες. Κάποιες ιδέες-αξίες όμως έχουν οικουμενικό χαρακτήρα. Η αξιοπρέπεια είναι καθολική αξία, αλλά η ερμηνεία της σε κάθε περίπτωση έχει ιδεολογικό πρόσημο –αριστερό ή δεξιό. Για το Συμβούλιο της Επικρατείας το πρώτο Μνημόνιο δεν παραβίαζε την αξιοπρέπεια των μισθωτών και συνταξιούχων που έχασαν ξαφνικά το μισό τους εισόδημα. Για τους προσφεύγοντες η ανθρώπινη αξιοπρέπεια χάνεται όταν αφαιρούνται ή μειώνονται ριζικά τα απαραίτητα για τη ζωή.
Δυστυχώς η Αριστερά με την ξεπερασμένη σιγουριά του μαρξισμού δεν μπήκε στην πάλη των ιδεών. Το φορολογικό σύστημα αποτελεί καλό παράδειγμα. Η αδυναμία να καταγγείλει την άδικη λειτουργία των εμμέσων φόρων, τη μείωση της εταιρικής φορολογίας και την κατάργηση της φορολόγησης των γονικών παροχών στηρίζεται στην έλλειψη μόνιμης και τεκμηριωμένης υποστήριξης της φορολογίας ως παράγοντα κοινωνικής δικαιοσύνης.
Οι νεοφιλελεύθεροι δημιούργησαν think tanks, έδωσαν υποτροφίες για δεξιά επιστημονικά ιδρύματα, έφτιαξαν ερευνητικά κέντρα και μελέτες. Υποστήριξαν διαρκώς και έντονα ότι η φορολογία περιορίζει την ατομική ελευθερία, το Δημόσιο είναι αντιπαραγωγικό και παρασιτικό, η ρύθμιση των επαγγελμάτων καταστρέφει την ατομική πρωτοβουλία. Ολα εκείνα που οδήγησαν στα μνημόνια και έκαναν την Ελλάδα παρία της Ευρώπης παρουσιάζονται ως σωτήρια.
Μπορεί να το κάνει η Δεξιά γιατί κέρδισε την πάλη των ιδεών. Οταν ο κ. Μητσοτάκης είπε ότι η ανθρώπινη φύση είναι ανταγωνιστική, το έκανε σε ένα ιδεολογικό και μιντιακό περιβάλλον στο οποίο αυτή η προφανώς λάθος ιδέα είχε γίνει γενικά αποδεκτή. Οι εκλογικές νίκες του οδήγησαν σε πολιτικές που επιβάλλουν αυτή την ιδεολογία, υποχρεώνοντας τους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν τη ζωή τους ως μικρο-καπιταλιστές σε συνεχή ανταγωνισμό. Η επιτυχία στην πάλη των ιδεών οδηγεί στην αυτό-εκπληρούμενη επιβεβαίωσή της στην πράξη.
Κοινή λογική και μέσος άνθρωπος
Τέλος, οι ηθικές αρχές, αξίες και αρετές. Ατομική ευθύνη ή φροντίδα για τον άλλον; Ατομικό συμφέρον ή αλληλεγγύη προς τους αδύναμους; Προσωπική ελευθερία ή προστασία των άλλων; Και εδώ καθένας μας αντιμετωπίζει αξιακά διλήμματα. Σημείο ελέγχου και επιβεβαίωσης αποτελεί η οικουμενική εφαρμοσιμότητα του σχετικού κανόνα. Είναι η ατομική ελευθερία να μην πληρώνω φόρους καθολικεύσιμη; Αλλά αν το κάνουν όλοι, δεν θα υπάρχουν σχολεία, νοσοκομεία, δρόμοι και αστυνομία. Εχουμε λοιπόν τρία συστατικά της φαντασιακής τάξης, καθένα από τα οποία έχει ποικίλες εκδοχές και αμέτρητους πιθανούς συνδυασμούς.
Η ατομική και η συλλογική φαντασία είναι εξίσου αναγκαίες και απατηλές. Η ηγεμονία συνδέει την ατομική με τη συλλογική φαντασιακή τάξη. Ενας σκληρός πυρήνας στο κέντρο γίνεται η «κοινή λογική», τι πιστεύει ο φανταστικός «μέσος άνθρωπος». Παίρνει τη μορφή ενός αφηγήματος που συναρθρώνει διάσπαρτες πεποιθήσεις, επιθυμίες και ελπίδες, δίνοντάς τους ελάχιστη εσωτερική συνοχή. Πετυχαίνει να πείσει τον «μέσο άνθρωπο» ότι μπορεί να οδηγήσει στην προσωπική ευημερία και επιτυχία, σε μια κοινωνία που είναι ή θα γίνει δίκαιη και εύπορη.
Η Δεξιά ενδιαφερόταν πάντα για τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και την καλλιέργεια της «σιωπηρής πλειοψηφίας». Το δεξιό αφήγημα περί ανταγωνιστικής φύσης, προσωπικής επιτυχίας και καταναλωτικής ελευθερίας, αποτυχίας ως αποτέλεσμα τεμπελιάς, πίστης στην παράδοση, υπακοής στον νόμο και την τάξη έχει γίνει ηγεμονικό. Τα ασαφή και πωρώδη όριά του επιτρέπουν την προσθήκη προσωπικών προτιμήσεων και προκαταλήψεων.
Η Αριστερά με την έμφασή της στην πολιτική ιδεολογία και την «επιστημονική» ανωτερότητα εγκατέλειψε τα φαντασιακά και τα συναισθηματικά συστατικά της ηγεμονίας. Η Νέα Αριστερά πρέπει να τονίσει το όραμά της. Πρέπει να δημιουργήσει φαντασιακούς δεσμούς και ρεαλιστικές προσδοκίες, έναν ορίζοντα εθνικής και προσωπικής ελπίδας, κοινωνικής δικαιοσύνης και ευδαιμονίας. Στον αγώνα των ιδεών το όραμα, η υπόσχεση μιας ριζικά διαφορετικής κοινωνίας, έχει μεγαλύτερη σημασία από πολιτικές και προγράμματα. Τους δίνει λογική συνοχή και δημιουργεί ελπίδες. Δυστυχώς δεν ακούμε πολλά για το όραμα από την ηγεσία της Αριστεράς. Εμείς συνεχίζουμε.
* Καθηγητής του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, πρόεδρος του Ινστιτούτου «Νίκος Πουλαντζάς»
