Ανάμεσα στις πάμπολες εικαστικές δράσεις, που το φιλότεχνο κοινό έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει κατά την διάρκεια του έτους, υπάρχουν αυτές οι πραγματικά σπάνιες φορές όπου μια έκθεση δεν αποτελεί μια ακόμα έξοδο στο καρνέ μας, αλλά βίωμα ισχυρό και ανεξίτηλο στον χρόνο.
Μια τέτοιας ποιότητας και δυναμικής ομαδική παρουσία αποτελεί το reality check, που είχαμε την ευκαιρία να επισκεφθούμε για πρώτη φορά την περσινή χρονιά στο εγκαταλελειμμένο Μποδοσάκειο που ανήκει στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής «Δρομοκαΐτειο» στο Δαφνί.
Εκεί, το φθινόπωρο του 2021, 34 καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, υπό την επιμέλεια του δρ. Κώστα Πράπογλου και την οργάνωση του αστικού μη κερδοσκοπικού οργανισμού πολιτισμού artefact athens, με την μορφή εγκαταστάσεων, βίντεο, γλυπτών, φωτογραφίας, performances, τοπίων ήχου, αποπειράθηκαν να εξερευνήσουν τους δομικούς περιορισμούς και τα χαρακτηριστικά του νου σε σχέση με τον χώρο και τον χρόνο. Να επεξεργαστούν την έννοια της ατοπικότητας, τον άτοπο χρόνο και τον άχρονο τόπο, που βρίσκονται πανταχού παρόντες γύρω μας. Έμπρακτη επιβράβευση αυτής της ιδιαίτερα αξιόλογης προσπάθειας, αποτελεί το γεγονός πως το reality check κατάφερε αισίως, έως την τελευταία ημέρα παρουσίας του, να συγκεντρώσει πάνω από δεκαέξι χιλιάδες επισκέπτες.
Η αναγγελία του reality check κεφάλαιο ΙΙ: inner sanctum μέσα στο καλοκαίρι, γέμισε χαρά και προσμονή όλους εμάς που στην πρώτη εκδοχή του εγχειρήματος αυτού νοιώσαμε συγκίνηση βαθιά.
Στο inner sanctum, που ξεκίνησε στις 29 Σεπτεμβρίου και θα διαρκέσει έως τις 30 Οκτωβρίου, 36 Έλληνες και ξένοι καλλιτέχνες καλούνται να καταδυθούν στο ενδότερο κομμάτι του Εαυτού, και μέσα από την επίμονη ψυχική άσκηση, να φθάσουν στο έσω ιερό που κατοικεί στην ψυχή.
Κυρίαρχο ρόλο στην δομή των δυο εκθέσεων παίζει αδιαμφισβήτητα το υποβλητικό κέλυφος του νοσοκομείου που συνειδησιακά φέρει στα σπλάχνα του την βαρύνουσα σημασία της ψυχικής υγείας στον άνθρωπο.
Χτισμένο εξ’ ολοκλήρου επί του άξονα της αρχαίας Ιεράς Οδού που συνέδεε την πόλη της Αθήνας με την μυστηριακή Ελευσίνα, το κτίριο που επιλέχθηκε να στεγάσει το δίπτυχο reality check, αποτελούσε στο παρελθόν το θερινό επισκεπτήριο της ψυχογηριατρικής κλινικής του νοσοκομείου, εντός της οποίας στεγάζονταν κυρίως υπερήλικες, όλοι τους άνθρωποι τυλιγμένοι στην λήθη. Πνευματική κατάσταση, που σε παράλληλο χρόνο και τόπο δεν αποκλείει την διατήρηση της συναισθηματικής λειτουργίας του ανθρώπου, σε έναν χώρο αδιάλειπτα φορτισμένο με αρνητικά συναισθήματα, όπως ο φόβος, ο τρόμος, η μοναξιά, η ματαίωση, η απελπισία.
Στην περίπτωση του reality check, η μυητική διαδικασία ξεκινά από την στιγμή που εισέρχεται κανείς εντός του εγκαταλελειμμένου κτιρίου. Η εξαιρετική επιλογή του επιμελητή δρ. Πράπογλου να αφήσει ανέπαφους από τεχνητό φως τους διαδρόμους που οδηγούν στα δωμάτια, είναι καθοριστική ως προς την αίσθηση του θεατή που νοιώθει όσο περνούν τα λεπτά, να αφήνεται ελεύθερος σταδιακά να περιπλανηθεί στα άδυτα της ψυχής.
Κόντρα στο σκοτάδι, σε κάθε δωμάτιο που στεγάζει το έργο του εκάστοτε καλλιτέχνη, τα ανοίγματα που υπάρχουν στον χώρο επιτρέπουν στο φως να κάνει αισθητή την παρουσία του. Έτσι όσο η ώρα προχωρά, το φως υποχωρεί σιωπηλά και παραδίδεται αβίαστα στο σκοτάδι. Ένα κυκλικό παιχνίδι φωτός και σκότους με τον χρόνο, που επηρεάζει καταλυτικά το συναίσθημα του θεατή.
Ανάμεσα σε ανθρώπους και έργα, πανταχού παρόντα ίχνη πρότερης ζωής, να θυμίζουν το άδοξο παρελθόν. Μικρές ανεξήγητες προτάσεις, γραμμένες με μολύβι επάνω σε ντουλάπες, τρυφερά πολύχρωμα κοριτσίστικα αυτοκόλλητα κολλημένα στον τοίχο, ταμπέλες που στέκουν ακόμα πεισματικά έξω από πόρτες, θολά παράθυρα που συνομιλούν με απόκοσμες σιδεριές -φύλακες, ξεφτισμένες μπογιές που προσπαθούν να διαφύγουν από τα πρέπει του χθες, ποίηση και ρεαλισμός μαζί, αποτελούν ψηφίδες εν ζωή ενός δραματικού παζλ μέσα στο οποίο βρίσκουν στέγη τα έργα των καλλιτεχνών.
Αξιομνημόνευτη η εγκατάσταση της Δήμητρας Σκανδάλη, «…κάθε θάρρος κι ένας φόβος…», φτιαγμένη από φυσικά υλικά που στήνουν παιχνίδι άφοβα με το φως, όπως άφοβα παίζουν τα μικρά παιδιά μεταξύ τους, σε έναν χώρο περισυλλογής και αφύπνισης για εκείνον που θα τολμήσει να υπάρξει εντός των ορίων του.
Το έργο «δεν είναι αυτό που νομίζετε», της Βάνας Ντατσούλη, ένας γίγαντας zen, σε στάση λωτού, καθισμένος μειλίχια στο πάτωμα, περιτριγυρισμένος από μικρά ευαίσθητα κουρελάκια, πολύτιμα κομμάτια ζωής, που η ίδια η καλλιτέχνις συλλέγει ευλαβικά εδώ και δυο δεκαετίες.
Η ολάνθιστη «Primavera» του Νίκου Τρανού, μια πληθωρική κεραμική εγκατάσταση, αποτελούμενη από εκατοντάδες υαλωμένα κρίνα, φορέας ζωής το καθένα από μόνο του ξεχωριστά, τεκμήρια μιας ελπίδας χειροπιαστής για νέα ζωή.
Το «id» της Έλυας Ηλιάδη, μια αποκαλυπτική performance, σε εξέλιξη μέχρι την τελευταία ημέρα της έκθεσης, που θέτει τον θεατή στην διαδικασία μιας μυστικής ερώτησης, όπου η απρόσμενη απάντηση της αμέσως μετά θα ενσαρκωθεί σε latex υλικό, για να πλαισιώσει τον ιερό χώρο της δημιουργού.
Και στα δυο κεφάλαια της έκθεσης, η πολυεπίπεδη διέγερση των αισθήσεων φαίνεται να αποτελεί ζητούμενο για τον επιμελητή. Όσφρηση, ακοή, όραση, όλες οι αισθήσεις σε πλήρη εγρήγορση, σαν μια καλοκουρδισμένη ορχήστρα αφύπνισης των ανθρώπινων λειτουργιών, με κύριο σκοπό της την αυτοσυνειδητότητα και την επίγνωση.
Ακούγεται φυσική η ερώτηση που θέτει ο θεατής στον εαυτό του πριν ακόμα επισκεφθεί την έκθεση, αν η δεύτερη εκδοχή του reality check έχει ουσιαστικό λόγο ύπαρξης. Η απάντηση έρχεται απευθείας μέσα από την ψυχή δοσμένη, που αποχωρεί πλήρης κι αυτή την φορά από το γκρίζο κτίριο του ψυχιατρείου. Έτοιμη να αφεθεί ξανά και ξανά στην αγκαλιά μιας τέχνης άκρως ευαισθητοποιημένης απέναντι στον άνθρωπο και τα θεμελιώδη ερωτήματα που τον βασανίζουν.
