Ο ρουφιάνος, ο στρατηγός και ο (μέλλων) εθνάρχης

Η διάχυτη πεποίθηση πως οι πολιτικές τομές στη χώρα μας κρίνονται σε μια πρώτη φάση στους κυβερνητικούς (ή παρακυβερνητικούς) διαδρόμους της Ουάσινγκτον έχει, ως γνωστόν, μεγάλο ιστορικό βάθος. Ξεκίνησε στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, όταν η Ελλάδα εκλαμβανόταν σαν άτυπη αποικία των ΗΠΑ, εξακολουθεί δε μέχρι τις μέρες μας να επηρεάζει σε αξιοσημείωτο βαθμό τους πολιτικούς προσανατολισμούς και τις κινήσεις τόσο της πολιτικής ελίτ όσο και μιας μεγάλης μερίδας λαϊκών στρωμάτων.

Ακόμη και την επαύριο της έρπουσας εξέγερσης που ανέδειξε τον ΣΥΡΙΖΑ σε αξιωματική αντιπολίτευση, ο Αλέξης Τσίπρας επέλεξε λ.χ. το υπερατλαντικό Brookings Institute της αμερικανικής πρωτεύουσας ως το προσφορότερο βήμα για να ανακοινώσει ότι δεν προτίθεται πλέον να καταργήσει τα μνημόνια «μ’ ένα άρθρο κι έναν νόμο», αλλά να τα «επαναδιαπραγματευτεί» απλώς επί το φιλολαϊκότερο (22.1.2013). Μία δεκαετία μετά, ζούμε πάλι την επανάληψη της τραγωδίας εκείνων των χρόνων σαν χοντροκομμένη φαρσοκωμωδία.

Ο καλός, ο κακός και ο πρόεδρος

Στο σημερινό μας αφιέρωμα δεν πρόκειται να καταπιαστούμε, ωστόσο, με την τρέχουσα πολιτική κατάσταση − η εξέλιξη της οποίας επιβεβαιώνει, άλλωστε, πλήρως όσα γράφτηκαν σε τούτη τη στήλη πριν από δύο βδομάδες. Θα ταξιδέψουμε νοερά στις απαρχές του όλου φαινομένου, ρίχνοντας μια φευγαλέα ματιά σε μια πτυχή των υπερατλαντικών μηχανισμών που φρόντιζαν προληπτικά για τις τύχες τούτου του τόπου. Μην πάει ο νους σας σε κάποια ιδιαίτερα πολυσύνθετα συστήματα: ο συγκεκριμένος μηχανισμός, που μας αποκαλύπτεται χάρη στα αρχειακά κατάλοιπα ενός προέδρου των ΗΠΑ, περισσότερο θυμίζει επαρχιακό ρουφιανιλίκι παρά προέκταση κάποιου συντεταγμένου επιτελείου.

Βρισκόμαστε στις 2 Φεβρουαρίου 1952, στο απόγειο του Ψυχρού Πολέμου. Ο εφημέριος του ελληνορθόδοξου ναού των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στην Ουάσινγκτον, Θωμάς Δανιήλ (κατά την ομογενειακή ιστοριογραφία) ή Τόμας Ντάνιελς (όπως ο ίδιος υπέγραφε), στέλνει στον αντιστράτηγο Χάρι Βόχαν, στρατιωτικό βοηθό του Αμερικανού προέδρου Χάρι Τρούμαν, μια δισέλιδη προσωπική επιστολή άκρως αποκαλυπτική για τα ελληνοαμερικανικά πολιτικά ήθη των ημερών. Το πρωτότυπό της εντοπίστηκε και φωτογραφήθηκε από φίλο της στήλης στο Αρχείο Τρούμαν, στο Ιντεπέντενς του Μιζούρι (Truman Presidential Library, O[ffice] F[iles], box 920, folder 206 MISC).

Από τους εθνικά ορθούς ομογενειακούς κύκλους, ο ιερωμένος συντάκτης της επιστολής σκιαγραφείται σαν εξαιρετικά σημαντικό πρόσωπο. Σύμφωνα λ.χ. με την επίσημη ιστορία της «Παμμακεδονικής ΗΠΑ», που ανάρτησε προ δεκαετίας στον επίσημο ιστότοπό της η πρόεδρος της οργάνωσης (και συνηγέτιδα των εδώ εθνικιστικών συλλαλητηρίων του 2018-2019 για το Μακεδονικό), Νίνα Γκατζούλη, «ο πατήρ Θωμάς Δανιήλ από τη Μόρφη Κοζάνης της Δυτικής Μακεδονίας, ιερέας της Ελληνικής Ορθοδόξου Εκκλησίας Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στην Ουάσιγκτον, ήταν στενός φίλος του τότε Προέδρου της Αμερικής, Harry Truman. Οι δυο άνδρες ήταν τόσο στενά συνδεδεμένοι και έτρεφαν ανεκτίμητη φιλία ο ένας για τον άλλον και ο Πρόεδρος εκτιμούσε τόσο βαθιά τον πατέρα Θωμά, που του πρόσφερε χώρο γραφείου στον Λευκό Οίκο»· από μια «εξομολόγηση» του Τρούμαν προς τον ελληνορθόδοξο ιερέα φέρεται δε να γεννήθηκε το 1947 ακόμη και η ίδια η Παμμακεδονική.

«Ενας καλός φίλος μου από την Ελλάδα, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, θα είναι στην Ουάσινγκτον τούτη την εβδομάδα» | Παπα-Θωμάς Δανιήλ (Τόμας Ντάνιελς) προς τον στρατιωτικό βοηθό του προέδρου Τρούμαν (2.2.1952)

Το ύφος και το περιεχόμενο της επιστολής που δημοσιεύουμε εδώ κάθε άλλο παρά επιβεβαιώνουν βέβαια μια τέτοια σχέση. Ο παπα-Τόμας γνώριζε μεν προσωπικά τον παραλήπτη της (φίλο και στενό συνεργάτη του προέδρου), που του είχε «κάνει την τιμή» να συνομιλήσει μαζί του στο γραφείο του − διατύπωση που δεν προδίδει κάποια ιδιαίτερη οικειότητα. Η σχέση του με τον ίδιο τον Τρούμαν, κατά τον όγδοο και τελευταίο χρόνο της προεδρίας του τελευταίου, δεν φαίνεται όμως να υπερβαίνει το επίπεδο του απλού (και, κυρίως, απόμακρου) οπαδού· γνωρίζουμε μόνο ότι συναντήθηκε με τον πρόεδρο τον Φλεβάρη του 1947, κατά την επίσκεψη του αρχιεπισκόπου -μετέπειτα Οικουμενικού Πατριάρχη- Αθηναγόρα στον Λευκό Οίκο (Andrew J. Dunar, «The Truman Scandals and the Policy of Morality», University of Missouri Press, Κολόμπια 1984, σ.49).

Σαφώς πιο ενδιαφέρουσες είναι κάποιες άλλες επαφές του, που υποδηλώνονται στο ίδιο ντοκουμέντο: ακατονόμαστοι «επίσημοι» πληροφοριοδότες του, μέσα από την ελληνική πρεσβεία της Ουάσινγκτον, του διοχετεύουν επιβαρυντικές πληροφορίες για τον προϊστάμενό τους πρέσβη Αθανάσιο Πολίτη, τις οποίες ο ιερέας φροντίζει να διαβιβάσει στον Λευκό Οίκο, στο πλαίσιο του πολέμου της μετεμφυλιακής Ακροδεξιάς κατά της υπερβολικά δημοκρατικής κυβέρνησης Πλαστήρα. Οι «αποκαλύψεις», οι διατυπώσεις και οι συμβουλές του παπα-Ντάνιελς μας επιτρέπουν έτσι να πάρουμε μια αμυδρή ιδέα για την κινητοποίηση του βαθέος κράτους που τελικά κατάφερε να ακυρώσει το πρώτο δειλό δημοκρατικό άνοιγμα μετά τον Εμφύλιο.

Ο παραλήπτης της επιστολής, από την άλλη, συγκαταλεγόταν στα ισχυρότερα πρόσωπα της αμερικανικής προεδρίας: προσωπικός φίλος του Τρούμαν από τον στρατό στη διάρκεια του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου, ο στρατηγός Χάρι Βόχαν (1893-1981) θεωρούνταν από πολλούς εκείνη την εποχή σαν το πραγματικό αφεντικό του Λευκού Οίκου. Συχνότατες υπήρξαν επίσης οι καταγγελίες πως είχε μετατρέψει αυτή την εξουσία του σε προσοδοφόρο παράλληλο επάγγελμα, αποσπώντας μίζες 5% για τα συμβόλαια ιδιωτικών επιχειρήσεων με την αμερικανική κυβέρνηση και πανάκριβα δωράκια ως αντάλλαγμα για την πρόσβαση διαφόρων παραγόντων στο προεδρικό μέγαρο, με αποτέλεσμα ακόμη και επίσημες ανακρίσεις της Γερουσίας εις βάρος του το 1949-1950 (Dunar, «The Truman Scandals», σ.40-77· Robert Ferrell, «Harry S. Truman. A Life», University of Missouri Press, Κολόμπια-Λονδίνο 1996, σ.359-62).

Επιφανέστερος κατήγορός του ήταν ο δημοσιογράφος Ντριου Πίρσον, «ο επιδραστικότερος πολιτικός σχολιαστής στην ιστορία των ΗΠΑ» κατά την «Ουάσινγκτον Ποστ» (9.7.2021)· τον ίδιο ακριβώς άνθρωπο ο εφημέριος εμφανίζει στην επιστολή του σαν συνεργάτη του Ελληνα πρέσβη, προκειμένου να επισύρει την οργή του Λευκού Οίκου σε βάρος αυτού του τελευταίου. Η δεύτερη επαφή του πρέσβη που ο παπα-Ντάνιελς ταυτίζει με τον Πίρσον, ο φιλελεύθερος Ελληνοαμερικανός δικηγόρος Τζορτζ Βουρνάς, ήταν πρώην πρόεδρος των ΑΧΕΠΑΝΣ (1942-1945) κι ένα από τα ελάχιστα στελέχη της ομογένειας που θα αντιτάσσονταν αργότερα στη χούντα των συνταγματαρχών. Το 1947 είχε αποκλειστεί από την αμερικανική οικονομική αποστολή στην Ελλάδα, ύστερα από παρέμβαση του τότε Ελληνα επιτετραμμένου, επειδή είχε αδελφό «κομμουνιστή» (Dunar, όπ.π., σ.47-48).

Το αποκορύφωμα της επιστολής είναι ωστόσο η μεσολάβηση του συντάκτη της για μια συνάντηση ανάμεσα στον πανίσχυρο παραλήπτη και τον «καλό φίλο του» από την Ελλάδα, Κωνσταντίνο Καραμανλή, που εκείνη την εποχή βρισκόταν στις ΗΠΑ προσκεκλημένος από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού «Προγράμματος Ξένων Ηγετών» (Κων/νος Σβολόπουλος [επιμ.], «Κωνσταντίνος Καραμανλής. Αρχείο», Αθήνα 1997, τ.Α΄, σ.146· Ζηνοβία Λιαλιούτη, «Ο άλλος Ψυχρός Πόλεμος. Η αμερικανική πολιτιστική διπλωματία στην Ελλάδα, 1953-1973», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2019, σ.220 & 228).

Από τις αναμνήσεις του παλαίμαχου Αμερικανού διπλωμάτη Ρόμπερτ Ανσουτς, που υπηρέτησε στην Αθήνα εκείνα ακριβώς τα χρόνια (1951-1953), γνωρίζουμε πως ο Καραμανλής συνήθιζε να βλέπει επί ώρες καουμπόικα στο σινεμά παρέα με Αμερικανούς διπλωμάτες ή/και πράκτορες της CIA, στο πλαίσιο της καλλιέργειας των σχέσεών του με τον υπερατλαντικό παράγοντα (Δημήτρης Ψαρράς – Τάσος Κωστόπουλος, «Κωνσταντίνος Καραμανλής. Εθνάρχης χωρίς λαό», ένθετο της «Εφ.Συν.», Αθήνα 2016, σ.10). Στρατηγική στην οποία εντάχθηκε προφανώς και η επιστράτευση του παπα-Θωμά της Ουάσινγκτον, έξαλλου αντικομμουνιστή ήδη στρατευμένου στην υπονόμευση της μετεμφυλιακής ειρήνευσης που προωθούσε η κυβέρνηση Πλαστήρα.

Το πλήρες κείμενο

Το πλήρες κείμενο της επιστολής, σε δική μας μετάφραση, έχει ως εξής:

«Αγαπητέ στρατηγέ μου

Εν συνεχεία του αντικειμένου που συζητήσαμε όταν είχα την τιμή να σας επισκεφθώ στα γραφεία σας, επιθυμώ να δηλώσω ότι μου ήρθαν περισσότερες και άμεσες πληροφορίες σχετικά με τον πρέσβη Πολίτη και τον Πλαστήρα.

Μου αποκαλύφθηκε επίσημα ότι ο πρέσβης Πολίτης έχει οδηγίες από τον Πλαστήρα να προσκαλέσει στην πρεσβεία, εδώ στην Ουάσινγκτον, και να συνεργαστεί με τον Γεώργιο Βουρνά και τον Ντριου Πίρσον. Οχι μόνο προσκλήθηκαν ο Βουρνάς και ο Πίρσον προσωπικά στην πρεσβεία, αλλά και το προσωπικό της πρεσβείας διατάχθηκε από τον πρέσβη Πολίτη να δεχθεί πρόσκληση για μια δεξίωση στο σπίτι του Βουρνά. Στην εν λόγω δεξίωση ήταν αρκετοί Αμερικανοί αξιωματούχοι, κάποιοι Ελληνες και ο Ντριου Πίρσον. Ο πρέσβης έκανε αυτό το “κοινωνικό κάλεσμα” για να εντυπωσιάσει την ελληνική κυβέρνηση, πως αυτός και το προσωπικό του εργάζονται συντονισμένα με την ομάδα Βουρνά-Πίρσον.

Είμαι βέβαιος πως έχετε υπόψη σας ότι ο Πλαστήρας με προσωπική εντολή του απέλυσε από τις φυλακές 3.000 εγκληματίες κομμουνιστές και δήλωσε πως θα καταβάλει κάθε προσπάθεια για να απελευθερώσει όλους όσους παραμένουν ακόμη στις φυλακές.

Ενας και μοναδικός τρόπος υπάρχει για να σωθεί η Ελλάδα από τα τρομακτικά σχέδια του Πλαστήρα: η απαίτηση νέων εκλογών. Τούτη τη φορά υπάρχουν αρκετά γεγονότα για να πιστέψουμε πως οι εκλογές θα κερδηθούν από τον στρατηγό Παπάγο. Η νίκη του στρατηγού Παπάγου θα είναι χρυσή εγγύηση πως η βοήθεια που δόθηκε στην Ελλάδα δεν υπήρξε μάταιη, ούτε τα ονόματα των Μεγάλων Προσώπων που συνδέθηκαν με τις διάφορες βοήθειες θα αμαυρωθούν από την αδιαφορία ή από τις προσπάθειες του κομμουνισμού.

Θα είμαι ευγνώμων όλη μου τη ζωή στον Μεγάλο Πρόεδρό μας και σ’ εσάς, στρατηγέ Βόχαν, για όλα όσα έχετε κάνει για να σώσετε το Ελληνικό Εθνος με το Δόγμα Τρούμαν από το να πέσει σε κομμουνιστικά χέρια. Γιατί είναι ιστορικό γεγονός ότι, δίχως αυτή τη βοήθεια, η Ελλάδα θα ήταν σήμερα μια κομμουνιστική χώρα. Βάσει αυτού παίρνω το θάρρος να υποβάλω αυτή την πληροφορία για να την προσέξετε.

Ενας καλός φίλος μου από την Ελλάδα, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο οποίος χρημάτισε πολλές φορές υπουργός διαφόρων υπουργείων της ελληνικής κυβέρνησης, έχει κληθεί από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ μας να επισκεφθεί τη χώρα μας και να μελετήσει τις μεθόδους της. Θα είναι στην Ουάσινγκτον τούτη την εβδομάδα.

Ο κ. Καραμανλής είναι ένα ενδιαφέρον, ειλικρινές και έξυπνο πρόσωπο. Αν θεωρείτε ότι μπορείτε να ξοδέψετε κάποιο χρόνο τούτη τη βδομάδα, για γεύμα ίσως, θα επιθυμούσα να έχω την ευκαιρία να σας γνωρίσω αυτόν τον κύριο και να του δώσω την ευχαρίστηση να ανταλλάξει απόψεις μαζί σας. Οποιος κι αν είναι ο διαθέσιμος χρόνος σας, θα βολέψει τόσο τον κ. Καραμανλή όσο κι εμένα.

Με τις ειλικρινέστερες ευχές, παραμένω ευπειθώς υμέτερος
Πρεσβύτερος Τόμας Ντάνιελς».

Στο τέλος της επιστολής, ο παραλήπτης έχει σημειώσει ιδιοχείρως τη συνοπτική αποδοχή της πρότασης: «Να τον φέρει ο πρεσβύτερος Τ. Ντάνιελς». Χάρη στη φιλία του με τον ακροδεξιό εφημέριο, ο επίδοξος εθνάρχης είχε κάνει ακόμη ένα βήμα προς την πολυπόθητη εξουσία.